Amerika Qo‘shma Shtatlari Rossiya va Ukraina o‘rtasidagi urushni to‘xtatish yo‘lida eng jiddiy qadamlardan birini tashladi. AQSH prezidenti Donald Tramp 11-oktabr kuni Moskva va Kiyev bir-birining energetika infratuzilmasiga zarbalarni darhol to‘xtatishga kelishganini ma’lum qildi.
Bir necha soat ichida vaziyat AQSH prezidentining kutilmagan bayonotidan Kiyevning rasmiy qo‘llab-quvvatlashigacha bordi. Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy mamlakat Rossiya energetika obyektlariga zarbalarni to‘xtatishga tayyorligini va Ukraina Qurolli kuchlariga tegishli buyruqlar allaqachon berilganini bildirdi.
Yevropa Ittifoqi ham energetik sulh g‘oyasini qo‘llab-quvvatladi. Endi asosiy savol Rossiya tomonida: Vladimir Putin va Kreml maqola e’lon qilinayotgan paytda yangi rejimga qo‘shilganini alohida rasman tasdiqlamagan, Rossiya Davlat dumasi vakillari esa kelishuv tafsilotlariga ega emasligini bildirgan.
Tramp: sulh darhol kuchga kiradi
Kunning asosiy bayonotini AQSH prezidenti Donald Tramp berdi.
«Shu daqiqadan boshlab Rossiya va Ukraina o‘rtasida energetik sulh kuchga kiradi. Har ikki tomon kelishuvga erishdi. Uni buzmang!»
Tramp kelishuv darhol amal qila boshlashini bildirdi.
Gap front chizig‘idagi barcha jangovar harakatlarni to‘liq to‘xtatish haqida emas. Dastlabki bosqichda tomonlar bir-birining energetika infratuzilmasiga zarba bermasligi ko‘zda tutilmoqda.
Agar kelishuv ikki tomon tomonidan ham amalda bajarilsa, u Vashington keyinchalik urushning boshqa yo‘nalishlariga yoyishga harakat qiladigan ilk real deeskalatsiya mexanizmiga aylanishi mumkin.
Nega aynan energetika birinchi qadam bo‘ldi
So‘nggi oylarda energetika infratuzilmasi urushning asosiy elementlaridan biriga aylangan.
Ukraina Rossiyaning neftni qayta ishlash zavodlari va boshqa yoqilg‘i infratuzilmasiga uzoq masofali zarbalar bergan. Rossiya esa Ukraina elektr energetikasi, gaz obyektlari va boshqa muhim infratuzilmaga keng ko‘lamli hujumlarni davom ettirgan.
Shu bilan birga, Vashington tomonlarning energetika obyektlariga o‘zaro zarbalarni to‘xtatishi uchun diplomatik bosimni kuchaytirgan.
11-oktabrdagi bayonotdan oldin ham Ukraina Rossiya neftni qayta ishlash zavodlariga hujumlarni to‘xtatishi, Rossiya esa Ukraina energetika tizimiga zarba bermasligi mumkin bo‘lgan sxema muhokama qilingan.
Zelenskiy dastlab Trampning bayonotini yangiliklardan eshitgan
AQSH prezidenti bayonotidan darhol keyin g‘ayrioddiy vaziyat yuzaga keldi.
Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy Trampning e’loni uning o‘zi uchun ham yangilik bo‘lganini bildirdi.
«Trampning o‘t ochishni to‘xtatish haqidagi bayonoti men uchun yangilik bo‘ldi».
Shu bilan birga, Ukraina prezidenti Kiyev AQSH tashabbusiga qarshi chiqmasligini darhol ko‘rsatdi.
«Agar u Putin bilan bu haqda kelishgan bo‘lsa, iltimos, sulh qachon kuchga kirishini bizga ham ayting. Biz tayyormiz va bunga rozi bo‘lamiz».
Demak, Kiyevning dastlabki reaksiyasi rad etish emas, balki AQSH va Rossiya o‘rtasidagi kelishuvning aniq shartlarini bilish talabi bo‘ldi.
Bir necha soatdan keyin Ukraina sulhni rasman qo‘llab-quvvatladi
Keyinroq Kiyev pozitsiyasi aniq bo‘ldi.
Zelenskiy Ukraina energetik sulhni qo‘llab-quvvatlashini va AQSHdan Rossiya tomoni bilan muzokaralar tafsilotlarini kutayotganini bildirdi.
«Ukraina o‘t ochishni to‘xtatishni qo‘llab-quvvatlaydi. Rossiya ham buni qo‘llashi muhim. Biz Amerika tomonidan tafsilotlarni kutyapmiz».
Ukraina prezidenti vaziyatni Kanada bosh vaziri Mark Karni, Finlyandiya prezidenti Aleksandr Stubb va NATO bosh kotibi Mark Ryutte bilan ham muhokama qilganini ma’lum qildi.
Shu tariqa, dastlabki kutilmaganlikdan so‘ng Kiyev Vashington tashabbusiga ochiq ravishda qo‘shildi.
Ukraina Qurolli kuchlari allaqachon buyruq oldi
Zelenskiyning eng muhim amaliy bayonoti Ukraina armiyasi bo‘yicha bo‘ldi.
«Ukraina Qurolli kuchlari barcha tegishli buyruqlarni oldi».
Zelenskiy Ukraina o‘zaro amal qilish sharti bilan Rossiya energetika infratuzilmasiga zarba bermaslikka tayyorligini bildirdi.
«Ukraina Rossiya energetikasiga zarba bermaslikka tayyor va Rossiyadan ham xuddi shunday tayyorgarlikni kutamiz».
Kiyev endi Vashingtonning Moskva bilan muzokaralari bo‘yicha aniq natijalarni kutmoqda.
«Amerikaning Rossiya bilan muloqoti bo‘yicha aniq tafsilotlarni va Putin prezident Tramp aytgan kelishuvni bajarishini kutamiz».
Zelenskiy kelishuvni yaxshi yangilik deb atadi
Kechki murojaatida Ukraina prezidenti AQSH e’lon qilgan kelishuvni ochiq qo‘llab-quvvatladi.
U energetika obyektlariga zarbalarni to‘xtatish urushni tugatishga olib boradigan kengroq jarayonning bir qismiga aylanishi mumkinligini bildirdi.
«Bu hamma uchun yaxshi yangilik. Muhimi, bu amalda ham ishlashi kerak».
Zelenskiy Ukraina haqiqiy o‘t ochishni to‘xtatish formatlarini qo‘llab-quvvatlashini va urushni tugatishga qaratilgan qadamlarga tayyorligini ta’kidladi.
AQSH bu ssenariyni oldindan tayyorlagan
Trampning 11-oktabrdagi bayonoti bir kunda paydo bo‘lmagan.
AQSH ma’muriyati vakillari Stiv Uitkoff va Jared Kushner bundan oldin Ukraina va Yevropa tomonlari bilan muzokaralarni jonlantirish uchun yangi takliflar ustida ishlagan.
Muhokama qilingan variantlar orasida energetika infratuzilmasiga zarbalarni to‘xtatishga asoslangan qisman sulh ham bo‘lgan.
Diplomatik jarayonning keyingi bosqichi AQSH, Rossiya va Ukraina ishtirokidagi kengroq uch tomonlama formatga aylanishi mumkin.
Zelenskiy urush AQSH vositachiligida tugashi mumkinligini avval ham aytgan
Hozirgi voqealardan bir necha kun oldin Zelenskiy Tramp bilan suhbatdan keyin urushni tugatish imkoniyatini AQSH diplomatiyasi bilan bog‘lagan edi.
«Agar o‘sha mintaqadagi urushni to‘xtatishning iloji bo‘lgan bo‘lsa, boshqa urushlarni ham, jumladan, bu urushni ham to‘xtatish mumkin».
Kiyev AQSHning o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha takliflarini muhokama qilishga tayyorligini bir necha bor bildirgan.
Ukraina pozitsiyasi bunda o‘zaro harakatga asoslangan: Rossiya energetikasiga zarbalarni to‘xtatish Rossiyaning Ukraina energetika tizimiga hujumlarini to‘xtatishi bilan birga kechishi kerak.
Tramp bundan oldin Putin bilan gaplashgan
Donald Tramp va Vladimir Putinning 9-oktabrdagi telefon suhbati hozirgi voqealar uchun muhim fon bo‘ldi.
Kreml suhbatni mazmunli va do‘stona deb ta’riflagan.
Undan keyin Tramp Rossiya bilan Rossiya dizel yoqilg‘isini AQSH va jahon bozoriga yetkazib berish bo‘yicha kelishuv haqida ma’lum qilgan.
AQSH prezidenti 300 ming tonnadan ortiq dizel yoqilg‘isini zudlik bilan yetkazib berish va keyinchalik hajmlarni oshirish haqida gapirgan.
Energetika bo‘yicha bu kelishuv Kiyevda jiddiy tanqidga sabab bo‘lgan, biroq undan so‘ng energetika obyektlariga zarbalarni to‘xtatish atrofidagi diplomatik faollik keskin kuchaydi.
Rossiya Tramp bayonotini hali alohida tasdiqlamadi
Maqola e’lon qilinayotgan paytda asosiy noaniqlik Kremlning rasmiy pozitsiyasi bo‘lib qolmoqda.
Tramp bayonotidan keyin Vladimir Putin energetik sulh boshlanganini ochiq tarzda alohida e’lon qilmagan.
Rossiyaning rasmiy manbalari ham taxmin qilinayotgan kelishuvning batafsil shartlarini hozircha e’lon qilmagan.
Shu sabab AQSH tashabbusining eng muhim sinovi energetika obyektlariga hujumlarning amalda to‘xtashi bo‘ladi.
Davlat dumasida kelishuv haqida ma’lumot yo‘qligini aytishdi
Rossiya Davlat dumasi Energetika qo‘mitasi raisining birinchi o‘rinbosari Igor Ananskix deputatlarda kelishuv bo‘yicha tasdiqlangan ma’lumot yo‘qligini bildirdi.
«Bu haqiqatga qanchalik mos kelishini bilmayman».
Ananskix Trampning ochiq bayonotlari neft narxlariga ta’sir qilishga urinish bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkinligini aytdi.
«Tramp neft narxlari oshmasligi uchun tez-tez nimadir deydi. Buni so‘z orqali investitsiya qilish deb atash mumkin».
Davlat dumasi Xalqaro ishlar qo‘mitasi raisining birinchi o‘rinbosari Dmitriy Novikov ham muzokaralarda qatnashmaganini va kelishuv tafsilotlariga ega emasligini bildirgan.
U savollarni Amerika tomoniga yo‘naltirgan.
Yevropa Ittifoqi energetik sulhni qo‘llab-quvvatladi
Yevropa komissiyasi prezidenti Ursula fon der Lyayen ham energetikaga zarbalarni to‘xtatishni qo‘llab-quvvatladi.
«Prezident Zelenskiyning o‘t ochishni to‘xtatish haqidagi chaqirig‘ini to‘liq qo‘llab-quvvatladim».
Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday rejim energetika infratuzilmasi va global oziq-ovqat ta’minotini himoya qilishi kerak.
Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi Ukrainaga yordamni to‘xtatmoqchi emas va Ukraina havo mudofaasini kuchaytirish uchun moliyalashtirishni davom ettirmoqda.
Karni, Stubb va Ryutte maslahatlashuvlarga qo‘shildi
Tramp bayonotidan keyin Zelenskiy Kanada bosh vaziri Mark Karni, Finlyandiya prezidenti Aleksandr Stubb va NATO bosh kotibi Mark Ryutte bilan muzokara o‘tkazdi.
Ularning yangi kelishuvning aniq shartlari bo‘yicha alohida bayonotlari maqola e’lon qilinayotgan paytda yo‘q edi.
Ammo maslahatlashuvlarning o‘zi AQSH tashabbusi darhol Kiyev va uning asosiy G‘arb hamkorlari kun tartibiga kirganini ko‘rsatadi.
Birinchi jiddiy sinov allaqachon boshlandi
Trampning bayonoti davom etayotgan hujumlar fonida yangradi.
Vladimir Zelenskiy 11-oktabr kuni sulh e’lon qilinganidan keyin ham Rossiya kuchlari dronlardan foydalanganini va Xarkovdagi energetika obyektiga zarba berganini bildirdi.
Ukraina tomoni Xarkov IES-5ga hujum qilinganini ma’lum qildi.
Shuning uchun kelgusi soatlar va kunlar Vashington e’lon qilgan mexanizm Rossiya tomonida ham real ishlay boshlagan yoki boshlamaganini ko‘rsatadi.
Nega energetik sulh urushni tugatishga yo‘l ochishi mumkin
Elektr stansiyalari, neftni qayta ishlash zavodlari, gaz va boshqa energetika infratuzilmasiga zarbalarni to‘xtatishning o‘zi urushni tugatmaydi.
Ammo bunday cheklangan kelishuvlar ko‘pincha kengroq muzokaralarning birinchi bosqichi sifatida ishlatiladi.
AQSH Moskva va Kiyev o‘zaro majburiyatlarni bajara olishini tekshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Agar energetik rejim ishlasa, keyingi bosqichda boshqa turdagi uzoq masofali zarbalarni cheklash, Qora dengiz bo‘yicha kelishuv yoki kengroq o‘t ochishni to‘xtatish masalalari muhokamaga chiqishi mumkin.
Vashington asosiy vositachiga aylanmoqda
So‘nggi voqealarning asosiy siyosiy natijasi AQSH rolining kuchayishi bo‘ldi.
Aynan Donald Tramp kelishuv haqida ochiq e’lon qildi. Kiyev dastlabki kutilmaganlikdan keyin uni qo‘llab-quvvatladi va armiyaga buyruqlar berdi. Yevropa Ittifoqi ham zarbalarni to‘xtatish tamoyilini qo‘lladi.
Endi Vashington oldida Rossiya tomonining ham majburiyatlarni bajarishini ta’minlash vazifasi turibdi.
Zelenskiy keyingi vaziyatni AQSH prezidenti Vladimir Putinni kelishuvni bajarishga qanchalik majbur qila olishi bilan bevosita bog‘lamoqda.
Keyin nima bo‘lishi mumkin
Birinchi ssenariy ikki tomonning sulhga amal qilishini nazarda tutadi. Bunday holatda AQSH kelishuvni energetika obyektlaridan boshqa uzoq masofali zarbalarga, Qora dengizga yoki to‘liq o‘t ochishni to‘xtatishga kengaytirishga urinishi mumkin.
Ikkinchi ssenariyda qaysi obyektlar energetik hisoblanishi, sulhni kim birinchi buzganini va nazorat qanday olib borilishini aniqlash bo‘yicha tortishuvlar yuzaga kelishi mumkin.
Uchinchi ssenariyda tomonlardan biri amalda kelishuvga qo‘shilmaydi. Bunday vaziyatda Vashington siyosiy, iqtisodiy yoki sanksion bosim qo‘llash masalasini hal qilishi kerak bo‘ladi.
AQSH haqiqatan ham urushni to‘xtatadigan davlatga aylanishi mumkin
11-oktabr kuni uzoq vaqtdan beri birinchi marta ehtimoliy energetik sulh haqidagi gaplar Ukraina tomonining real harakatlariga aylandi.
AQSH prezidenti kelishuvni e’lon qildi. Ukraina prezidenti uni ochiq qo‘llab-quvvatladi. Ukraina Qurolli kuchlari tegishli buyruqlarni oldi. Yevropa Ittifoqi zarbalarni to‘xtatishni qo‘lladi.
Hozirgi asosiy yetishmayotgan bo‘g‘in Moskvaning ochiq tasdig‘i va Rossiya kuchlari tomonidan kelishuvning amalda bajarilishidir.
Agar Vashington ikki tomonning energetika obyektlariga hujumlarini barqaror to‘xtata olsa, energetik sulh urushning yakuni emas, balki uni to‘xtatishning birinchi real bosqichiga aylanishi mumkin.
Shu sabab 11-oktabr voqealari elektr stansiyalari yoki neftni qayta ishlash zavodlari haqidagi oddiy kelishuvdan ancha muhim bo‘lishi mumkin. AQSHning yangi diplomatik tashabbusi allaqachon urushayotgan tomonlardan birining aniq buyruqlar berishiga olib keldi, keyingi natija esa Vashingtonning Rossiya bilan muzokaralariga bog‘liq.
