Litvada yadro quroli joylashtirishga oid konstitutsiyaviy taqiqni bekor qilish tashabbusi Rossiya davlat axborot agentligida yangi urush haqidagi maqola e’lon qilinishiga sabab bo‘ldi. «Rossiyani yana bir maxsus harbiy operatsiya kutmoqda. U juda qisqa davom etadi» sarlavhali materialda NATO a’zosi bo‘lgan Litva bilan ehtimoliy harbiy to‘qnashuv va yadro kallakli raketalardan foydalanish ssenariysi muhokama qilingan.
Maqola 25-sentabr kuni, Litva parlamentidagi ovoz berishdan uch kun o‘tib paydo bo‘ldi. Bungacha Rossiya rasmiylari Vilnyusga ogohlantirishlar bergan, NATO esa Boltiqbo‘yi mintaqasidagi harbiy mavjudligini kengaytirishda davom etgan.
Vaziyatni tushunish uchun Litva Konstitutsiyasidagi o‘zgarish, Rossiya rasmiylarining bayonotlari, NATOning kollektiv mudofaa majburiyatlari va Daniya razvedkasining yangi hisobotini birgalikda ko‘rib chiqish zarur.
25-sentabr holatiga ko‘ra 7 ta asosiy fakt
- 25-sentabr: Rossiya davlat agentligi Litvaga qarshi ehtimoliy yangi harbiy operatsiya haqidagi mualliflik maqolasini e’lon qildi.
- Yadroviy ssenariy: maqola muallifi yadro kallakli raketalarni qo‘llash imkoniyatini tilga oldi.
- 99 nafar deputat konstitutsiyaviy tuzatishni keyingi bosqichda ko‘rib chiqishni qo‘llab-quvvatladi. 13 nafari qarshi chiqdi, besh nafari betaraf qoldi.
- 137-modda: Litvada ommaviy qirg‘in qurollari va xorijiy harbiy bazalarni joylashtirishga oid konstitutsiyaviy taqiq hozircha amal qilmoqda.
- 2004-yildan buyon Litva NATOning to‘laqonli a’zosi.
- 11-sentabr: Rossiya rasmiylari Litvada yadro quroli joylashtirishning ehtimoliy oqibatlari haqida bayonotlar berdi.
- 24-sentabr: Daniya razvedkasi NATO davlatiga qarshi cheklangan harbiy hujum xavfi past, biroq ortib borayotganini ma’lum qildi.
Mundarija
- Rossiya davlat agentligi nima yozdi?
- Maqolaning saytdan yo‘qolishi
- Litvada yadro quroli: Seym qanday qaror qabul qildi?
- Konstitutsiyaviy o‘zgarish sabablari
- Peskov va Medvedevning ogohlantirishlari
- NATOning 5-moddasi qanday ishlaydi?
- NATOning yadroviy salohiyati
- Litvadagi NATO harbiy kuchlari
- Ukrainadagi urushdan oldingi voqealar
- Daniya razvedkasi qanday xavflarni qayd etdi?
- Kaliningrad va Suvalki yo‘lagi
- Hozirgi vaziyatning asosiy manzarasi
«Rossiyani yana bir maxsus harbiy operatsiya kutmoqda»: Rossiya davlat agentligi nima yozdi?
25-sentabr kuni ertalab RIA Novosti agentligi Aleksandr Nosovichning Litva bilan ehtimoliy harbiy to‘qnashuv haqidagi maqolasini chop etdi.
Nosovich RuBaltic.Ru bosh muharriri va Rossiyaning Tashqi hamda mudofaa siyosati kengashi a’zosi hisoblanadi.
Maqolada u Litvada NATO yadro quroli joylashtirilishi ehtimolini Rossiya va Belarus xavfsizligiga tahdid sifatida tasvirlagan.
Muallif hozirgi vaziyatni Ukraina bilan taqqoslab, Boltiqbo‘yidagi harbiy to‘qnashuv geografik sharoit tufayli boshqacha kechishi mumkinligini ta’kidlagan.
Materialning yakuniy qismida Rossiya quruqlikdagi qo‘shinlarini kiritmasdan, yadro kallakli raketalardan foydalanishi mumkinligi haqidagi ssenariy keltirilgan.
Maqolaning sarlavhasi, muallifi va asosiy mazmuni «Agentstvo» nashri tomonidan qayd etilgan.
Mazkur material davlat axborot agentligida e’lon qilingan mualliflik maqolasidir. U Rossiya rahbariyati Litvaga qarshi harbiy operatsiya boshlash haqida rasmiy qaror qabul qilganini bildirmaydi.
RIA Novosti maqolasi saytdan yo‘qolgani haqida nimalar ma’lum?
Maqola chiqqanidan so‘ng uning sarlavhasi va asosiy qismlari boshqa axborot nashrlari hamda ijtimoiy tarmoqlarda tarqaldi.
Keyinchalik asl material RIA Novosti saytida mavjud emasligi haqida xabarlar paydo bo‘ldi. Maqola matnining muhim qismlari uni e’lon qilingan vaqtda qayd etgan boshqa nashrlarda saqlanib qolgan.
Agentlik maqolaning nima sababdan saytdan yo‘qolganiga oid rasmiy izoh bermagan.
Bu voqea 2022-yil fevralidagi boshqa holatni ham eslatadi. O‘shanda Rossiya Ukrainaga keng ko‘lamli bostirib kirganidan ikki kun o‘tib, RIA Novosti Pyotr Akopovning yangi siyosiy tartib haqidagi maqolasini chop etgan edi.
Keyinchalik o‘sha material saytdan yo‘qolgan, ammo veb-arxivda saqlanib qolgan.
Ikki maqola boshqa-boshqa voqealarga tegishli. Ularning nashr etilishi Litvaga qarshi oldindan tasdiqlangan harbiy reja mavjudligini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi.
Litvada yadro quroli: parlament aynan qanday qaror qabul qildi?
22-sentabr kuni Litva Seymi Konstitutsiyaning 137-moddasini bekor qilishni nazarda tutuvchi XVP-1729(2)-sonli qonun loyihasini ko‘rib chiqib, uni keyingi bosqichga o‘tkazishni ma’qulladi.
Parlamentning rasmiy xabariga ko‘ra, 99 nafar deputat loyihani yoqladi, 13 nafari qarshi ovoz berdi, besh nafari betaraf qoldi.
Amaldagi 137-modda Litva hududida ommaviy qirg‘in qurollari va xorijiy davlatlar harbiy bazalarini joylashtirishni taqiqlaydi.
Taklif ushbu moddani Konstitutsiyadan butunlay chiqarib tashlashni nazarda tutadi. Ya’ni gap nafaqat yadro quroli, balki xorijiy harbiy bazalarga oid cheklov haqida ham ketmoqda.
Konstitutsiyani o‘zgartirish uchun Seym yana ikki marta ovoz berishi kerak. Ovoz berishlar o‘rtasida kamida uch oylik tanaffus bo‘lishi hamda har safar kamida 94 deputat loyihani qo‘llab-quvvatlashi shart.
Shu sababli 22-sentabrdagi qaror yadro qurolini joylashtirishga darhol ruxsat berilganini anglatmaydi.
Qonun loyihasining o‘zida aniq yadroviy qurollarni yetkazib berish, ular joylashtiriladigan baza yoki belgilangan muddatlar ko‘rsatilmagan.
Nega Litva bir necha o‘n yillik taqiqni bekor qilmoqchi?
Konstitutsiyaviy o‘zgarish bo‘yicha siyosiy kelishuv 2026-yil yozida shakllangan.
2-iyul kuni Reuters Litvaning parlament partiyalari yadro quroli va xorijiy harbiy bazalarga qo‘yilgan konstitutsiyaviy taqiqni bekor qilish rejasini kelishib olgani haqida xabar berdi.
Prezident Gitanas Nauseda tashabbusni geosiyosiy vaziyat o‘zgargani bilan izohlagan. Shu bilan birga, u mamlakatda yadro qurolini darhol joylashtirish rejalari mavjud emasligini aytgan.
137-modda Litva mustaqilligi qayta tiklanganidan keyin, mamlakat hududidan Rossiya qo‘shinlarini chiqarish muhim masala bo‘lgan davrda qabul qilingan.
2004-yilda Litva NATOga a’zo bo‘lgach, mamlakat xavfsizlik tizimi o‘zgardi. Endilikda uning mudofaasi milliy qurolli kuchlar va ittifoqchilar bilan birgalikdagi majburiyatlarga asoslanadi.
Qonun loyihasining tushuntirish xatida Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi, Moskvaning yadroviy ritorikasi hamda Kaliningrad va Belarusdagi harbiy infratuzilma asosiy omillar sifatida keltirilgan.
Loyiha mualliflarining fikricha, Konstitutsiya Litvaning NATO yadroviy tiyib turish mexanizmlarida to‘liq qatnashish imkoniyatini cheklamasligi kerak.
Muqobil taklif ham mavjud
Parlamentdagi muhokamalar davomida ommaviy qirg‘in qurollariga taqiqni tinchlik davrida saqlab qolish, bevosita tahdid yuzaga kelganda esa boshqa tartibni qo‘llash taklif qilingan.
22-sentabrda qo‘llab-quvvatlangan asosiy loyiha esa 137-moddani butunlay chiqarib tashlashni nazarda tutadi.
Peskov va Medvedev Litvaga qanday ogohlantirishlar berdi?
11-sentabr kuni Rossiya prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov Litvaning konstitutsiyaviy tashabbusini jiddiy keskinlashuv omili sifatida baholagan.
Interfaks xabariga ko‘ra, u Litva hududida Rossiyaga qaratilgan yadro quroli joylashtirilsa, mamlakatning o‘zi ham Rossiya yadroviy qurollari nishoniga aylanishi mumkinligini aytgan.
13-sentabr kuni Kreml ushbu pozitsiyani yana takrorlagan. Peskovning ta’kidlashicha, bunday qaror Litva xavfsizligini kuchaytirish o‘rniga qo‘shimcha xavf tug‘diradi.
Rossiya Xavfsizlik kengashi raisi o‘rinbosari Dmitriy Medvedev ham 11-sentabr kuni keskin bayonot bergan.
U Rossiya bilan harbiy mojaro yuzaga kelgan taqdirda Litva xaritadan yo‘qolishi mumkinligini da’vo qilgan. Medvedev boshqa NATO a’zolari Litva uchun urushga kirmasligini ham ta’kidlagan.
Ushbu bayonotlar haqida RBC xabar bergan.
Peskov va Medvedevning chiqishlari Litva parlamentidagi ovoz berishdan oldin, RIA Novosti maqolasi esa ushbu voqealardan keyin paydo bo‘lgan.
Litva NATO a’zosi: 5-modda qanday ishlaydi?
Litva 2004-yil 29-martda NATOga qo‘shilgan. Shu vaqtdan boshlab mamlakat xavfsizligi Shimoliy Atlantika shartnomasining kollektiv mudofaa mexanizmi bilan bog‘liq.
Shartnomaning 5-moddasi ittifoq a’zolaridan biriga qurolli hujum uyushtirilishini barcha a’zolarga qilingan hujum sifatida ko‘rib chiqishni nazarda tutadi.
Har bir a’zo davlat hujumga uchragan ittifoqdoshiga yordam berish majburiyatini oladi. Zarur choralar har bir davlat tomonidan belgilanadi va harbiy kuch ishlatishni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Biroq mazkur modda istalgan hujumga avtomatik ravishda yadroviy zarba bilan javob qaytarishni talab qilmaydi.
Shartnomaning 4-moddasi esa a’zo davlatlardan biri o‘z xavfsizligiga tahdid mavjud deb hisoblasa, ittifoqchilar o‘rtasida maslahatlashuv o‘tkazishni nazarda tutadi.
Litvada yadro quroli va NATOning yadroviy salohiyati
NATO tarkibida yadro quroliga ega uchta davlat bor: AQSH, Buyuk Britaniya va Fransiya.
Shuningdek, ittifoqda nuclear sharing deb ataladigan mexanizm mavjud. Uning doirasida AQSHning yadroviy qurollari ayrim Yevropa davlatlari hududida joylashtiriladi va ittifoqchilar tegishli harbiy infratuzilma bilan ta’minlaydi.
NATOning rasmiy siyosatiga ko‘ra, Amerikaning yadroviy qurollari ustidan nazorat AQSHda qoladi. Ayrim ittifoqdosh davlatlar esa ikki xil vazifani bajarishga mo‘ljallangan samolyotlar va boshqa infratuzilmani taqdim etadi.
Bu tizimda Amerika B61 turkumidagi aviatsiya bombalari muhim o‘rin tutadi.
Yadro qurolidan foydalanish katta gumanitar oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli yadroviy tiyib turish siyosati harbiy rejalashtirishdan tashqari siyosiy qarorlar, qurol nazorati va xalqaro majburiyatlarni ham o‘z ichiga oladi.
Litva yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi xalqaro shartnomada ishtirok etishda davom etishini bildirgan.
Konstitutsiyaviy cheklovning bekor qilinishi esa AQSH yadro bombalarini mamlakatga olib kelish bo‘yicha qaror avtomatik ravishda qabul qilinadi, degani emas.
Litvadagi NATO qo‘shinlari: nemis brigadasi va Amerika harbiylari
NATOning Litvadagi ko‘pmillatli harbiy kuchlari 2017-yildan buyon faoliyat yuritmoqda.
Germaniya mamlakatda doimiy zirhli brigada tashkil etmoqda. Ushbu bo‘linma 2025-yil aprelida rasman faollashtirilgan va 2027-yil oxiriga kelib to‘liq operativ tayyorgarlikka erishishi rejalashtirilgan.
NATOning rasmiy xabariga ko‘ra, 2026-yil iyun oyida brigada sakkizta ittifoqdosh davlatning qariyb 2900 nafar harbiy xizmatchisi va 800 ta texnikasi qatnashgan yirik mashg‘ulotlarda ishtirok etgan.
2025-yil oxiriga kelib Litvadagi NATO qo‘mondonligiga bo‘ysunuvchi kuchlar soni besh ming nafardan oshgani ham ma’lum qilingan.
2026-yil 22-sentabrda Reuters AQSH Litvaga navbatdagi harbiy xizmatchilar rotatsiyasini yuborayotgani haqida xabar berdi.
Bu harbiy mavjudlik hozirgi konstitutsiyaviy muhokamalardan avval shakllangan va NATOning sharqiy qanotini mudofaa qilish siyosatiga kiradi.
Ukrainadagi urush qanday boshlangan va hozirgi vaziyat bilan qanday bog‘liq?
Litva atrofidagi yadroviy bahslar Rossiyaning Ukrainaga qarshi davom etayotgan urushi fonida kechmoqda.
2014-yil: Qrim va Donbas
2014-yilda Rossiya Qrim ustidan nazorat o‘rnatib, keyinchalik yarimorolni o‘z tarkibiga qo‘shganini e’lon qildi. Ukraina va dunyo davlatlarining aksariyati ushbu o‘zgarishni tan olmadi.
O‘sha yili Donbasda ham qurolli mojaro boshlandi. Keyingi diplomatik urinishlar, jumladan Minsk kelishuvlari, mojaroning to‘liq tugashiga olib kelmadi.
2021-yil dekabri: Rossiyaning xavfsizlik talablari
Moskva NATOning kelgusida kengayishini to‘xtatish va Sharqiy Yevropadagi harbiy faollikni cheklashni nazarda tutuvchi xavfsizlik takliflarini e’lon qildi.
Bu talablar Rossiya qo‘shinlari Ukraina chegaralari yaqinida to‘plangan bir paytda ilgari surildi. Rossiya rahbariyati ularni mamlakat xavfsizligini ta’minlash uchun zarur deb taqdim etdi.
2022-yil fevrali: keng ko‘lamli bosqin
21-fevral kuni Rossiya o‘zini mustaqil deb e’lon qilgan DXR va LXRni tan oldi. 24-fevralda esa Ukrainaga keng ko‘lamli bostirib kirish boshlandi.
Moskva o‘z harakatlarini Donbas aholisi xavfsizligi hamda Ukrainani demilitarizatsiya va denatsifikatsiya qilish maqsadlari bilan izohladi. Ukraina bu dalillarni rad etdi.
2022-yil 2-martda BMT Bosh Assambleyasi ES-11/1-sonli rezolyutsiyani qabul qilib, Rossiyadan kuch ishlatishni to‘xtatish va barcha qo‘shinlarini Ukraina hududidan olib chiqishni talab qildi.
Litvaning holati nimasi bilan farq qiladi?
Litva yigirma yildan ortiq vaqtdan buyon NATO a’zosi hisoblanadi. Uning hududida ittifoqdosh davlatlar harbiy kuchlari joylashtirilgan va mamlakat xavfsizligi kollektiv mudofaa majburiyatlari bilan bog‘liq.
Shu bilan birga, hozirgi konstitutsiyaviy tashabbus Litvaga yadro quroli allaqachon olib kelingani yoki bunday qaror qabul qilinganini anglatmaydi.
Daniya razvedkasi qanday xavflar haqida ogohlantirdi?
24-sentabr kuni Daniya harbiy razvedkasi Rossiya bilan bog‘liq tahdidlar yuzasidan ochiq hisobot e’lon qildi.
Hujjatda kelgusi oylarda Rossiyaning NATO va G‘arb davlatlariga qarshi gibrid faoliyati kuchayishi mumkinligi aytilgan.
Razvedka ehtimoliy tahdidlar qatorida sabotaj, kiberhujumlar va muhim infratuzilma faoliyatini izdan chiqarishga qaratilgan harakatlarni ko‘rib chiqqan.
Rossiyaning NATOga a’zo davlatga qarshi cheklangan harbiy hujum uyushtirish xavfi past, ammo ortib borayotgani qayd etilgan.
Shu bilan birga, Daniya razvedkasi NATO davlatiga qarshi keng ko‘lamli bosqinni hozircha ehtimoldan yiroq deb hisoblaydi, biroq uni butunlay istisno etmaydi.
Hisobotda turli tahdidlar baholangan. U Litvaga qarshi aniq harbiy operatsiya rejasi tasdiqlanganini bildirmaydi.
Kaliningrad, Belarus va Suvalki yo‘lagi: Litva nega strategik ahamiyatga ega?
Litva Rossiyaning Kaliningrad viloyati, Belarus, Polsha va Latviya bilan chegaradosh. Shuningdek, mamlakat Boltiq dengiziga chiqish imkoniyatiga ega.
Kaliningrad va Belarus o‘rtasidagi Polsha-Litva chegarasida joylashgan hudud Suvalki yo‘lagi deb ataladi.
U Boltiqbo‘yi davlatlarini NATOning boshqa Yevropa a’zolari bilan quruqlik orqali bog‘laydigan muhim transport yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Shu sababli mintaqa xavfsizligi faqat harbiy kuchlar soni bilan cheklanmaydi. Transport, energetika, havo mudofaasi va aloqa infratuzilmasining uzluksiz ishlashi ham katta ahamiyatga ega.
2026-yil sentabrida Reuters Litvada Harmony Link loyihasi doirasida mustahkamlangan elektr podstansiyasi qurilayotgani haqida ham xabar berdi. Loyihada dronlar va sabotaj bilan bog‘liq xavflarga qarshi qo‘shimcha himoya choralari nazarda tutilgan.
Hozirgi vaziyat: nimalar tasdiqlangan?
25-sentabr holatiga ko‘ra bir nechta muhim voqea yuz bergan. Litva parlamenti Konstitutsiyaning 137-moddasini bekor qilish haqidagi qonun loyihasini keyingi bosqichga o‘tkazgan. Rossiya rasmiylari yadroviy qurol joylashtirishning ehtimoliy oqibatlari haqida ogohlantirgan.
Rossiya davlat axborot agentligida Litvaga qarshi ehtimoliy yangi harbiy operatsiya haqidagi mualliflik maqolasi e’lon qilingan. NATO esa Boltiqbo‘yidagi mudofaa imkoniyatlarini rivojlantirishda davom etmoqda.
Litvadagi konstitutsiyaviy o‘zgarish hali yakuniy qabul qilinmagan. Mamlakat hududida yadro qurolini joylashtirish bo‘yicha tasdiqlangan qaror e’lon qilinmagan. Rossiya tomonidan Litvaga qarshi harbiy operatsiya boshlash haqida ham rasmiy qaror ma’lum qilinmagan.
Keyingi muhim bosqichlar Litva Seymining navbatdagi ovoz berishlari, NATO qarorlari va tomonlarning yangi rasmiy hujjatlari bilan bog‘liq bo‘ladi.
