Marketpleyslar uchun O‘zbekistonda internet savdosi qoidalari tubdan o‘zgaradi. 12-dekabrdan elektron savdo platformalari mahsulotlarni qanday tartibda ko‘rsatishini yanada shaffof qilishi, xaridorlarning sharhlarini saqlashi va ayrim holatlarda sotuvchi o‘rniga javobgarlikni ham o‘z zimmasiga olishi kerak bo‘ladi.
Yangi qonun faqat mahsulot qidirish tizimi bilan cheklanmaydi. Endi xaridorlar huquqlari, pulni qaytarish, sotuvchilarning litsenziyalari, platforma qoidalarini o‘zgartirish, alohida bank hisobvaraqlari va xorijiy internet-do‘konlarni soliqqa tortish tartibi ham o‘zgaradi.
Islohotning dastlabki bosqichi allaqachon boshlangan. 24-sentabrdan elektron tijorat operatorlari Istiqbolli loyihalar milliy agentligining maxsus axborot tizimi orqali ro‘yxatdan o‘tishi lozim.
Marketpleyslar uchun 9 ta asosiy o‘zgarish
- Mahsulotlarni saralash algoritmlari yanada shaffof bo‘lishi kerak.
- Xaridorlarning sharhlari saqlanishi va qonunda belgilangan holatlardan tashqari o‘zgartirilmasligi lozim.
- Platformaning javobgarligi ayrim vaziyatlarda sotuvchi bajara olmagan qonuniy talablarni ham qamrab oladi.
- Escrow xizmati mavjud bo‘lsa, shartnomada belgilangan tartibda platforma xaridorga pulni mustaqil qaytarishi mumkin.
- Platforma qoidalaridagi o‘zgarishlar haqida kamida 30 kun oldin xabar berilishi kerak.
- Sotuvchilarning litsenziya va ruxsatnomalari tegishli faoliyat turlari bo‘yicha tekshiriladi.
- Elektron tijorat hisob-kitoblari alohida bank hisobvaraqlari yoki ruxsat etilgan elektron hamyonlar orqali amalga oshiriladi.
- Xorijiy savdo platformalari uchun O‘zbekistondagi savdoga oid yangilangan soliq qoidalari joriy etiladi.
- Elektron tijorat operatorlari 24-sentabrdan maxsus axborot tizimida ro‘yxatdan o‘tishi lozim.
Mundarija
- Mahsulotlar qidiruv natijalariga qanday chiqariladi?
- Sotuvchilar birinchi o‘rinlarni pulga sotib olishi mumkinmi?
- Salbiy sharhlarni o‘chirish mumkin bo‘ladimi?
- Sotuvchi yo‘qolsa, kim javob beradi?
- Platforma pulni qanday qaytaradi?
- Platforma qoidalari qanday o‘zgaradi?
- Sotuvchilarning hujjatlari qanday tekshiriladi?
- Alohida bank hisobvaraqlari nima uchun kerak?
- Xorijiy marketpleyslar uchun qanday talablar bor?
- 24-sentabrdan nimalar o‘zgardi?
- Buyurtmalar agregatorlariga qanday qoidalar joriy etiladi?
- Yangi qonun xaridorlar va sotuvchilarga qanday ta’sir qiladi?
Marketpleyslar mahsulotlarni qanday saralashini shaffof qilishi kerak
Yangi qonunning asosiy o‘zgarishlaridan biri mahsulotlarni xaridorlarga taklif qilish va ularni saralash algoritmlariga tegishli.
2026-yil 10-sentabrda qabul qilingan O‘RQ-1173-sonli qonun bilan «Elektron tijorat to‘g‘risida»gi qonunning 13-moddasi yangi tahrirda bayon etildi.
12-dekabrdan elektron savdo platformasi operatori mahsulotlar, ishlar va xizmatlarni taklif etish hamda tizimlashtirish algoritmlarining shaffofligini ta’minlashi shart.
Bugun internet-do‘konda biror mahsulot nomini yozgan xaridor ko‘pincha qidiruv natijalarining birinchi sahifasidagi takliflarni ko‘radi. Qaysi mahsulot yuqorida, qaysi biri esa ro‘yxatning oxirida chiqishini platformaning algoritmi belgilaydi.
Mahsulotning narxi, reytingi, yetkazib berish muddati va reklama xizmatlari kabi omillar uning qidiruv natijalaridagi o‘rniga ta’sir qilishi mumkin. Biroq har bir platformada ushbu omillarning ahamiyati turlicha bo‘ladi.
Sotuvchi uchun mahsulotning birinchi sahifada ko‘rinishi ko‘proq xaridor jalb qilish imkoniyatini yaratadi. Xaridor uchun esa qidiruv algoritmi uning oldida qaysi takliflar paydo bo‘lishini belgilaydi.
Yangi qonun marketpleyslar faoliyatida aynan shu mexanizm shaffofligini ta’minlash majburiyatini belgilamoqda.
Biroq qonunda platformalar dasturiy kodini yoki mahsulotlarni saralashning to‘liq matematik formulasini e’lon qilishi kerakligi yozilmagan.
Shuning uchun eng muhim amaliy masala – algoritm shaffofligi qanday shaklda ta’minlanishi. Platforma faqat asosiy omillarni ko‘rsatadimi yoki ularning mahsulot reytingiga ta’sirini ham tushuntiradimi, bu qonunning qo‘llanish amaliyotida aniqlashadi.
Sotuvchilar qidiruvdagi birinchi o‘rinlarni pulga sotib olishi mumkinmi?
Yangi qonun marketpleyslar ichidagi pullik reklamani to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqiqlamaydi.
Demak, sotuvchi platforma qoidalarida shunday xizmat mavjud bo‘lsa, o‘z mahsulotini reklama qilish yoki pullik targ‘ibot orqali ko‘proq xaridorga ko‘rsatish imkoniyatidan foydalanishi mumkin.
Biroq endi bu masalada ikkita qonun talabi bir vaqtda ahamiyat kasb etadi.
Birinchisi – elektron savdo platformalari mahsulotlarni taklif etish va saralash algoritmlarining shaffofligini ta’minlashi kerak.
Ikkinchisi – amaldagi «Reklama to‘g‘risida»gi qonun reklama boshqa axborotdan ajratilgan va foydalanuvchi uni reklama sifatida taniy oladigan bo‘lishini talab qiladi. Qonunda ayrim reklama shakllari uchun istisnolar ham mavjud.
Bu yerda xaridor uchun muhim savol yuzaga keladi: mahsulot haqiqatan eng mos taklif bo‘lgani uchun birinchi o‘rindami yoki sotuvchi reklama uchun pul to‘laganmi?
12-dekabrdan so‘ng algoritmlar shaffofligi va reklamani tanib olishga oid talablar qanday birgalikda qo‘llanishi alohida ahamiyatga ega bo‘ladi.
O‘RQ-1173-sonli qonunning o‘zida pullik o‘rinlar uchun yagona maxsus belgi yoki majburiy yorliq shakli belgilanmagan.
Shuning uchun aniq talablar platformaning reklama modeli, amaldagi boshqa qonunlar va vakolatli organlarning huquqiy tushuntirishlariga bog‘liq bo‘ladi.
Marketpleyslar va salbiy sharhlar: endi ularni o‘chirish mumkinmi?
Yangi qonunning xaridorlar uchun eng muhim qoidalaridan biri mahsulotlar haqidagi sharhlarga tegishli.
12-dekabrdan elektron savdo platformalari xaridorga sharh qoldirish imkoniyatini yaratishi hamda uning o‘zgarmasligi va saqlanishini ta’minlashi shart.
Faqat qonunchilikda nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno.
Ushbu talab salbiy sharhlar faqat sotuvchi yoki platforma manfaatlariga zid kelgani uchun o‘zboshimchalik bilan o‘zgartirilishi yoki yo‘q qilinishiga qarshi huquqiy asos yaratadi.
Masalan, xaridor mahsulot nuqsonli ekanini, buyurtma kechikkanini yoki tavsifdagi xususiyatlar haqiqiy mahsulotga mos kelmaganini yozishi mumkin.
Bunday sharhlar boshqa xaridorlarning qaroriga ta’sir qiladi. Shu sababli ularning saqlanishi internet savdosidagi axborot shaffofligi uchun muhim.
Biroq qonun har qanday mazmundagi sharhni mutlaqo o‘chirishni taqiqlamaydi. Shaxsiy ma’lumotlar, noqonuniy axborot yoki boshqa qonuniy cheklovlar mavjud bo‘lgan holatlarda istisnolar qo‘llanishi mumkin.
Asosiy o‘zgarish shundaki, sharhlarni saqlash endilikda faqat platformaning ichki siyosati emas, balki bevosita qonunda ko‘rsatilgan majburiyatga aylanadi.
Jbarta / Wikimedia Commons, CC0.
Sotuvchi yo‘qolsa, javobgarlik marketpleys zimmasiga o‘tishi mumkin
Yangi tartib xaridor va sotuvchi o‘rtasida kelishmovchilik yuzaga kelgan holatlarni ham qamrab oladi.
Mahsulot sifati, shartnoma shartlarining bajarilishi, sifatsiz tovarni almashtirish va xaridorning qonuniy talablarini qondirish bo‘yicha asosiy javobgarlik sotuvchining zimmasida qoladi.
Biroq yangi qonun ayrim vaziyatlarda platformaning qo‘shimcha javobgarligini ham nazarda tutadi.
Agar sotuvchi xaridorning qonuniy talablarini qondira olmasa, shartnoma yoki qonunchilikda boshqacha tartib belgilanmagan bo‘lsa, elektron tijorat operatori xaridor oldida subsidiar javobgar bo‘ladi.
Subsidiar javobgarlik asosiy javobgar o‘z majburiyatini bajara olmaganida boshqa shaxsning qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishini anglatadi.
Masalan, xaridor sifatsiz mahsulot olgan va qonuniy asosda pulini qaytarishni talab qilgan bo‘lishi mumkin. Sotuvchi esa tegishli talabni bajara olmaydi.
Bunday vaziyatda platformaning javobgarligi masalasi ham ko‘rib chiqilishi mumkin.
Bu har qanday nizoda platforma avtomatik ravishda barcha zararni qoplaydi, degani emas. Javobgarlikning aniq hajmi shartnoma shartlari, qonunchilik va nizoning holatlariga bog‘liq.
Marketpleys xaridorning pulini sotuvchi roziligisiz qaytara oladimi?
Yangi qonun escrow xizmatidan foydalanish tartibiga ham alohida qoida qo‘shmoqda.
Escrow – mablag‘ bitim shartlari bajarilguncha vositachi nazoratida saqlanishi mumkin bo‘lgan hisob-kitob mexanizmi.
Agar elektron tijorat operatori bunday xizmatni ko‘rsatsa va sotuvchi xaridorga pulni qaytarishdan bosh tortsa, platforma sotuvchi bilan tuzilgan shartnomada belgilangan tartibda pulni mustaqil qaytarish huquqiga ega bo‘ladi.
Masalan, xaridor buyurtmani olmagan yoki shartnomada ko‘rsatilgan asoslar bo‘yicha pulni qaytarishni talab qilgan bo‘lishi mumkin.
Agar platforma escrow xizmatini taklif etsa va sotuvchi bilan shartnomada tegishli vakolat belgilangan bo‘lsa, xaridorga pulni qaytarish jarayoni bevosita platforma orqali amalga oshirilishi mumkin.
Biroq bu huquq barcha marketpleyslar uchun avtomatik majburiyat emas. Escrow xizmati mavjudligi va sotuvchi bilan tuzilgan shartnoma hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Marketpleyslar o‘z qoidalarini bir kunda o‘zgartira olmaydi
Yangi qonunning yana bir muhim qoidasi platformalarning ichki tartiblariga tegishli.
Agar elektron savdo platformasi operatori o‘z faoliyatini vaqtincha to‘xtatmoqchi yoki xizmat ko‘rsatish qoidalarini o‘zgartirmoqchi bo‘lsa, bu haqda platformaning o‘zida kamida 30 kun oldin e’lon berishi kerak.
Qonunchilikda ayrim istisnolar nazarda tutilgan.
Bu talab sotuvchilar uchun katta ahamiyatga ega. Sababi komissiyalar, mahsulot joylashtirish tartibi, hisob-kitob qoidalari va boshqa shartlar internet-do‘konning daromadiga ta’sir qilishi mumkin.
Oldindan ogohlantirish muddati sotuvchiga yangi shartlarni o‘rganish va o‘z faoliyatini ularga moslashtirish uchun vaqt beradi.
Biroq mazkur norma barcha komissiyalarni 30 kun davomida o‘zgartirishni mutlaqo taqiqlash sifatida emas, balki qonunda belgilangan tartibda oldindan xabardor qilish majburiyati sifatida qo‘llanadi.
Sotuvchilar endi qanday hujjatlarni taqdim etishi kerak bo‘ladi?
12-dekabrdan elektron savdo platformalari ayrim toifadagi sotuvchilarning hujjatlarini tekshirishi shart.
Agar sotuvchi faoliyati litsenziya, ruxsatnoma yoki xabardor qilish tartibiga bog‘liq bo‘lsa, platforma tegishli hujjatlar mavjudligini tekshirishi kerak.
Shuningdek, muomaladan chiqarilgan yoki muomalasi cheklangan mahsulotlar, ishlar va xizmatlarning noqonuniy realizatsiyasini to‘xtatish choralarini ko‘rish majburiyati belgilanmoqda.
Marketpleyslar foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari maxfiyligini va to‘lovlar vaqtida axborot hamda kiberxavfsizlik talablariga rioya etilishini ham ta’minlashi lozim.
Platformalar faoliyati bilan bog‘liq murojaatlarni qonunchilikda belgilangan tartibda ko‘rib chiqish va vakolatli davlat organiga zarur axborotni taqdim etish ham operator majburiyatlari qatoriga kiritilgan.
Nega elektron tijorat uchun alohida bank hisobvaraqlari joriy etilmoqda?
Yangi qonun internet savdosidagi hisob-kitoblar uchun maxsus tartib belgilaydi.
Elektron tijorat operatorlari, sotuvchi sifatida faoliyat yuritayotgan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar elektron tijorat doirasidagi hisob-kitoblarni alohida bank hisobvaraqlari orqali amalga oshirishi kerak bo‘ladi.
Yakka tartibdagi tadbirkorlar va o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar uchun belgilangan hollarda elektron hamyonlardan foydalanish imkoniyati ham nazarda tutilgan.
O‘zini o‘zi band qilgan shaxsning elektron tijoratdan olgan daromadi alohida hisobvaraq yoki bank kartasiga bog‘langan elektron hamyonda hisobga olinishi kerak.
Qonunda yetkazib berish va ayrim boshqa xizmatlar bilan shug‘ullanuvchi o‘zini o‘zi band qilgan shaxslarning uchinchi shaxslar nomidan to‘lov qabul qilishi bilan bog‘liq maxsus hisob-kitob imkoniyatlari ham ko‘zda tutilgan.
Alohida hisobvaraqlar savdo tushumlarini boshqa operatsiyalardan ajratib hisobga olish imkonini beradi. Biroq bunday hisobvaraqlarning amaliy yuritilishi va bank xizmatlari shartlari tegishli normativ talablar asosida belgilanadi.
Xorijiy marketpleyslar uchun soliq qoidalari qanday o‘zgaradi?
Yangi qonun O‘zbekistondagi xaridorlarga mahsulot sotayotgan ayrim xorijiy kompaniyalarga ham tegishli.
Agar xorijiy yuridik shaxs elektron savdo platformasi orqali O‘zbekistonda yashovchi jismoniy shaxslarga mahsulot sotsa va mahsulot O‘zbekistonga yetkazib berilsa, operatsiyaning shartlariga qarab yangi soliq qoidalari qo‘llanadi.
Xorijiy kompaniya xaridordan to‘lovni vositachisiz mustaqil qabul qiladigan holatlarda soliq organida hisobga turishi lozim.
Ro‘yxatdan o‘tish haqidagi ariza mahsulot sotish yoki tegishli elektron xizmatlar ko‘rsatish boshlangan kundan boshlab 30 kalendar kundan kechiktirmay topshiriladi.
Agar xorijiy sotuvchi O‘zbekiston elektron savdo platformasi orqali ishlasa va ushbu platforma hisob-kitoblarda ishtirok etsa, qonunda belgilangan shartlarga muvofiq platforma operatori soliq agenti vazifasini bajarishi mumkin.
O‘zbekistonda QQSning umumiy stavkasi 12 foizni tashkil etadi. Biroq bu har bir xorijiy marketpleys buyurtmasi avtomatik ravishda qo‘shimcha 12 foizga qimmatlashadi, degani emas.
Soliqning qo‘llanishi savdo operatsiyasi, soliq bazasi, to‘lovni qabul qiluvchi shaxs va amaldagi boshqa qoidalarga bog‘liq.
Marketpleyslar uchun birinchi o‘zgarishlar 24-sentabrdan kuchga kirdi
Elektron tijorat sohasidagi ikki muhim sanani bir-biridan ajratish kerak.
12-dekabr 2026-yil – O‘RQ-1173-sonli qonundagi asosiy yangi qoidalar kuchga kiradigan sana.
23–24-sentabr 2026-yil – elektron tijorat operatorlari faoliyatini xabardor qilish tartibiga oid yangi talablar joriy etilgan davr.
2026-yil 22-iyundagi O‘RQ-1154-sonli qonunga asosan, 23-sentabrdan elektron tijorat operatorlari faoliyatini boshlash yoki tugatish bo‘yicha xabardor qilish tartibi joriy etildi.
Istiqbolli loyihalar milliy agentligi direktorining buyrug‘i bilan tasdiqlangan va Adliya vazirligida 3927-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan nizom esa 24-sentabrdan kuchga kirdi.
Agentlikning rasmiy xabariga ko‘ra, operatorlar 24-sentabrdan reg.napp.uz axborot tizimi orqali ro‘yxatdan o‘tishi lozim.
Ushbu tartib elektron savdo platformalari operatorlari, buyurtmalar agregatorlari va raqamli striming xizmatlari operatorlariga tatbiq etiladi.
Yangi qonun faqat oddiy internet-do‘konlarga tegishli emas
Qonun buyurtmalar agregatorlari faoliyatini ham alohida tartibga soladi.
Buyurtmalar agregatori – internet orqali xizmat ko‘rsatuvchilar va mijozlar o‘rtasida buyurtma berish, shartnoma tuzish hamda to‘lovlarni amalga oshirish imkonini yaratadigan tizim.
Yangi qoidalarga ko‘ra, agregator talab, taklif va boshqa omillarni hisobga olib, xizmatning yakuniy narxini mustaqil belgilash huquqiga ega.
Bu dinamik narxlash tizimi qo‘llanadigan xizmatlar uchun huquqiy asos yaratadi.
Shu bilan birga, agregator xizmatlarni taklif etish va saralash algoritmlarining shaffofligini ta’minlashi kerak.
Demak, qonun bir tomondan talab va taklifga qarab narx shakllanishiga imkon beradi, ikkinchi tomondan xizmatlarning foydalanuvchiga qanday taklif etilishiga doir shaffoflik talabini belgilaydi.
Raqamli striming xizmatlari uchun ham algoritmlar shaffofligi va foydalanuvchi sharhlarini saqlashga oid o‘xshash majburiyatlar nazarda tutilgan.
Marketpleyslar uchun 12-dekabr nimani o‘zgartiradi?
Marketpleyslar O‘zbekistonda yanada batafsil qonuniy tartibga solinadigan tizimga o‘tmoqda. Mahsulotlarni saralash, xaridorlarning sharhlari, pulni qaytarish, sotuvchilarni tekshirish, hisob-kitoblar va platforma qoidalarini o‘zgartirish kabi masalalar endi qonunchilikda aniqroq belgilangan.
Xaridorlar uchun eng muhim o‘zgarishlar sharhlarning saqlanishi va sotuvchi talablarni bajara olmagan ayrim holatlarda platformaning subsidiar javobgarligi bo‘ladi.
Sotuvchilar uchun esa mahsulotlarning qidiruv natijalaridagi o‘rni, platforma qoidalaridagi o‘zgarishlar haqida oldindan xabar berilishi va alohida hisob-kitob tartibi muhim ahamiyat kasb etadi.
Platformalarning o‘zi sotuvchilar hujjatlarini tekshirish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish, to‘lovlar xavfsizligini ta’minlash va algoritmlar shaffofligi bo‘yicha qo‘shimcha majburiyatlarga ega bo‘ladi.
Shu bilan birga, qonunni amalda qo‘llashga oid bir nechta masala mavjud.
Jumladan, algoritmlarning shaffofligi qanday mezonlar asosida baholanishi, pullik targ‘ibotning qidiruvdagi o‘rni qanday ko‘rsatilishi va sharhlarni o‘chirish bo‘yicha qonuniy istisnolar qanday qo‘llanishi amaliyotda aniqlashadi.
12-dekabrdan pullik reklama yoki barcha maxfiy algoritmlar taqiqlanmaydi. Buning o‘rniga elektron savdo platformalari xaridor va sotuvchilar uchun muhim bo‘lgan bir qator jarayonlarda qonunda belgilangan shaffoflik hamda javobgarlik talablariga rioya qilishi kerak bo‘ladi.
O‘zbekistonda elektron tijoratga oid boshqa yangiliklarni LIVE.UZ bosh sahifasida o‘qing.
