O‘zbekistonda fuqarolarning kreditlarni muddatidan oldin so‘ndirish tartibi qayta ko‘rib chiqilishi mumkin. Raqobat qo‘mitasi ayrim banklarda oylik to‘lovdan ortiq kiritilgan mablag‘lar kreditning asosiy qarzini kamaytirishga yo‘naltirilmayotgani yuzasidan Markaziy bankka takliflar kiritdi.
Qo‘mitaga kelib tushgan murojaatlarga ko‘ra, ayrim hollarda mijoz to‘lagan qo‘shimcha pul tranzit hisobvaraqlarida qolib ketmoqda.
Natijada mijoz bankka ko‘proq pul o‘tkazgan bo‘lsa ham, kreditning asosiy qarzi kamaymasligi va avvalgi summa bo‘yicha foiz hisoblanishi davom etishi mumkin.
Muhim jihat: hozircha bu yangi kuchga kirgan qoida emas. Raqobat qo‘mitasi amaldagi tartibni takomillashtirish bo‘yicha Markaziy bankka taklif yuborgan.
Muammo nimada?
Oddiy misolni olaylik. Kredit bo‘yicha oylik majburiy to‘lov 2 mln so‘m bo‘lsa, mijoz 3 mln so‘m to‘lashi mumkin.
Bunda ortiqcha 1 mln so‘mni kreditning asosiy qarzini kamaytirishga yo‘naltirish qarz oluvchi uchun foydaliroq bo‘lishi mumkin.
Asosiy qarz kamaygani sari keyingi davrlarda foiz hisoblanadigan summa ham kamayadi.
Biroq Raqobat qo‘mitasiga kelib tushgan ayrim murojaatlarda qo‘shimcha to‘langan mablag‘ asosiy qarzga o‘tmay, tranzit hisobvarag‘ida qolib ketgani qayd etilgan.
Bunday vaziyatda mijoz pul to‘lagan bo‘lsa ham, kredit qoldig‘i kutilgan darajada kamaymasligi mumkin.
Amaldagi qoidalarga ko‘ra mablag‘ qayerga yo‘naltirilishi kerak?
Bank xizmatlari iste’molchilari bilan munosabatlarda tijorat banklari faoliyatiga qo‘yiladigan minimal talablar to‘g‘risidagi nizomda bu masala nazarda tutilgan.
Agar kredit shartnomasida boshqa tartib belgilanmagan bo‘lsa, oylik to‘lovdan ortiq kelib tushgan mablag‘lar kreditning asosiy qarzini so‘ndirishga yo‘naltirilishi kerak.
Shundan keyin kredit summasi va tegishli hisob-kitob qayta ko‘rib chiqilishi lozim.
Shuningdek, bank dasturiy ta’minotidagi nosozlik yoki texnik kamchilik qarz oluvchining majburiyatlari oshishiga sabab bo‘lmasligi kerak.
Qo‘mita fikricha, mijozning ortiqcha to‘lagan pulini asosiy qarzga yo‘naltirmasdan, qarzga foiz hisoblashni davom ettirish iste’molchilar huquqlarini himoya qilish talablariga zid bo‘lishi mumkin.
Markaziy bankka qanday takliflar berildi?
| Taklif | Qarz oluvchi uchun nimani o‘zgartirishi mumkin |
|---|---|
| Nizomning 37-bandini qayta ko‘rib chiqish | Oylik to‘lovdan ortiq mablag‘larni asosiy qarzga yo‘naltirish tartibini aniqroq belgilash |
| Qoidalarni qonunchilikda mustahkamlash | Kredit hisob-kitoblari va muddatidan oldin so‘ndirish shartlarini qonun darajasida aniq belgilash |
Qo‘mita kreditlar bo‘yicha hisob-kitoblar, shu jumladan muddatidan oldin so‘ndirish shartlarini «Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida»gi qonun kabi qonunchilik hujjatlarida belgilashni taklif qilmoqda.
Nega asosiy qarzni tezroq kamaytirish muhim?
Kredit to‘lovida asosiy qarz va foizlar mavjud.
Asosiy qarz mijoz bankdan olgan mablag‘ning qaytarilmagan qismidir. Foiz esa ushbu mablag‘dan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haq hisoblanadi.
Agar mijoz qo‘shimcha pul orqali asosiy qarzni muddatidan oldin kamaytirsa, keyingi davr uchun foiz hisoblanadigan qoldiq ham kamayishi mumkin.
Shu sabab mijoz uchun qo‘shimcha to‘lovning aynan qayerga yo‘naltirilgani juda katta ahamiyatga ega.
Agar pul hisobda turib qolsa va asosiy qarz o‘zgarmasa, mijoz kutgan moliyaviy foyda yuzaga kelmasligi mumkin.
Bank ilovasida «faqat asosiy qarz» tugmasi paydo bo‘lishi mumkinmi?
Qo‘mita banklarning mobil ilovalarida kredit to‘lovlarini boshqarish imkoniyatlari yetarli emasligiga ham e’tibor qaratgan.
Xorijiy tajriba sifatida AQSHdagi ayrim banklarda mavjud Principal Only, ya’ni «faqat asosiy qarz» funksiyasi misol qilib keltirilgan.
Ushbu imkoniyat orqali foydalanuvchi mobil ilovaning o‘zida qo‘shimcha mablag‘ni kelajakdagi oylik to‘lov sifatida emas, bevosita asosiy qarzni kamaytirish uchun yo‘naltirishi mumkin.
Agar O‘zbekistonda ham shunga o‘xshash aniq mexanizmlar keng joriy qilinsa, mijoz kreditini boshqarishda ko‘proq nazoratga ega bo‘ladi.
Boshqa davlatlarda muddatidan oldin kredit so‘ndirish qanday ishlaydi?
Raqobat qo‘mitasi takliflarni ishlab chiqishda xorijiy tajribani ham ko‘rsatgan.
Rossiya va Qozog‘istonda kreditlarni qo‘shimcha to‘lov va jarimalarsiz muddatidan oldin so‘ndirish imkoniyati mavjudligi qayd etilgan.
Yevropa Ittifoqida esa qarz oluvchi kreditni muddatidan oldin to‘laganda kreditning qolgan muddati uchun hisoblanadigan foizlar va ayrim xarajatlarni kamaytirish huquqiga ega.
Qo‘mita O‘zbekistondagi tartibni qayta ko‘rib chiqishda ana shu amaliyotni ham hisobga olishni taklif qilmoqda.
Hozir kredit to‘layotganlar nima qilishi kerak?
Yangi takliflar hali kuchga kirgani yo‘q. Shu sabab hozircha qarz oluvchi o‘z kredit shartnomasi va bankdagi amaldagi tartibga qarashi kerak.
Agar oylik to‘lovdan ko‘proq pul kiritmoqchi bo‘lsangiz, bankdan ushbu mablag‘ asosiy qarzni kamaytirishga avtomatik ravishda yo‘naltiriladimi yoki buning uchun alohida ariza yoki funksiya kerakmi, deb aniqlashtirish foydali.
To‘lovdan keyin kreditning asosiy qarz qoldig‘i va yangi to‘lov jadvalini ham tekshirish kerak.
Agar qo‘shimcha pul to‘langan bo‘lsa-yu, asosiy qarz kamaymagan bo‘lsa, bankdan mablag‘ qaysi hisobda turgani va qachon asosiy qarzga o‘tkazilishi haqida tushuntirish so‘rash mumkin.
Raqobat qo‘mitasi ilgari surayotgan asosiy g‘oya shundan iboratki, qarz oluvchining bankka kiritgan qo‘shimcha puli tizimda shunchaki turib qolmasligi, balki belgilangan tartibda kredit qarzini real kamaytirishi kerak.
