O‘zbekistonda yagona uy-joy to‘lanmagan kredit sabab yo‘qotilishi mumkin, agar kvartira yoki uy bankka garov sifatida qo‘yilgan bo‘lsa. Eng muhimi, xavf hatto ko‘chmas mulk egasining o‘zi bankdan bir so‘m ham kredit olmagan, balki uyini qarindoshi, tanishi yoki tadbirkorning krediti uchun garovga qo‘ygan holatda ham saqlanib qoladi.
O‘zbekiston Markaziy banki tijorat banklarining e’tiborini shunday holatlarga qaratib, qaror qabul qilishda nafaqat ko‘chmas mulkning qiymatini, balki oila uchun yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy oqibatlarni ham hisobga olishni tavsiya qildi.
Asosiysi:
- yagona uy-joy hali ham kredit uchun garov sifatida ishlatilishi mumkin;
- agar kredit qaytarilmasa, garovga qo‘yilgan ko‘chmas mulkka undiruv qaratilishi va natijada uy-joy sotilishi mumkin;
- uy egasi qarz oluvchining o‘zi bo‘lmagan taqdirda ham xavf saqlanib qoladi;
- kredit berishdan oldin bank, avvalo, mijozning qarzni qaytara olish imkoniyatini baholashi kerak, qimmat kvartiraning mavjudligi kreditni qaytarish kafolati sifatida asosiy omil bo‘lmasligi lozim;
- to‘lov kechikishi yuzaga kelganda banklarga avval qarz oluvchining moliyaviy holatini o‘rganish, kreditni restrukturizatsiya qilish yoki qarzdorlikni tartibga solishning boshqa usullarini ko‘rib chiqish tavsiya etildi.
Yagona uy-joy haqiqatan ham sotilishi mumkinmi?
Ha. Fuqaroning faqat bitta kvartirasi yoki bitta uyi borligi bu ko‘chmas mulkni hech qanday holatda yo‘qotib bo‘lmaydi degani emas.
Bu holatda asosiy shart shuki, yagona uy-joy kredit uchun ixtiyoriy ravishda garovga qo‘yilgan bo‘lishi kerak. Agar kredit bo‘yicha majburiyatlar bajarilmay qolsa, garovdagi mulkka undiruv qaratilishi mumkin. Natijada ko‘chmas mulk qarzdorlikni qoplash uchun sotilishi mumkin.
Markaziy bank tavsiyasiga ko‘ra, aynan mana shu xavf mijozga kredit shartnomasi imzolanishidan oldin aniq va tushunarli tarzda tushuntirilishi kerak. Fuqaro oddiy rasmiy hujjatni emas, balki eng yomon holatda o‘z uyining sotilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan shartnomani imzolayotganini oldindan tushunishi lozim.
Boshqaning krediti uchun kvartirani garovga qo‘yish ayniqsa xavfli
Markaziy bank alohida e’tibor qaratgan eng og‘riqli holatlardan biri shuki, fuqaro o‘z uyini garovga qo‘yadi, biroq kredit mablag‘larini butunlay boshqa qarz oluvchi oladi.
Masalan, qarindosh biznes uchun kredit rasmiylashtirib, kvartira egasidan ko‘chmas mulkni bankka ta’minot sifatida taqdim etishni so‘rashi mumkin. Uy egasi bunga rozi bo‘ladi, biroq bankdan pulni uning o‘zi olmaydi.
Bu kvartira uchun xavfni yo‘qqa chiqarmaydi. Agar asosiy qarz oluvchi majburiyatlarini bajarishni to‘xtatsa, undiruv garovga qo‘yilgan uy-joyga qaratilishi mumkin. Ya’ni mulk egasi boshqa odamning qarzi sabab ko‘chmas mulkidan ayrilishi mumkin, agar u o‘z ixtiyori bilan bu uy-joyni o‘sha kredit uchun ta’minot sifatida taqdim etgan bo‘lsa.
Shuning uchun bunday qarorni qabul qilishdan oldin faqat yordam so‘rayotgan odam bilan munosabatlarni emas, balki uning kreditning butun muddati davomida qarzni to‘lay olish imkoniyatini ham jiddiy baholash kerak.
Banklarga faqat kvartira narxiga qarab qaror qilmaslik tavsiya etildi
Tavsiyalarning yana bir muhim qismi bank kredit berish yoki bermaslik haqida qaror qabul qiladigan bosqichga tegishli.
Kvartiraning yuqori qiymati va uni tez sotish imkoniyati kredit berish uchun asosiy dalilga aylanmasligi kerak. Markaziy bank, avvalo, qarz oluvchining daromadlari va to‘lov qobiliyatini puxta baholashni tavsiya qilmoqda.
Soddaroq aytganda, «mijoz pulni qaytarmasa ham, kvartirani sotib qarzni yopamiz» degan yondashuv kredit berish uchun asos bo‘lmasligi lozim. Imkon qadar banklarga oilaning yagona yashash joyini xavf ostiga qo‘ymaslik uchun kreditni ta’minlashning boshqa usullarini ham ko‘rib chiqish tavsiya etildi.
To‘lov muddati allaqachon o‘tgan bo‘lsa nima bo‘ladi?
Qarzdorlik yuzaga kelgani bank darhol ko‘chmas mulkni sotishga o‘tishi kerak degani emas.
Markaziy bank undiruv choralarini qo‘llashdan oldin qarz oluvchining hozirgi moliyaviy holatini o‘rganish va qarzni uy-joydan ayrilmasdan qaytarish imkonini beradigan variantlarni ko‘rib chiqishni tavsiya qildi.
Shunday variantlar qatoriga kreditni restrukturizatsiya qilish va qarzdorlikni tartibga solishning boshqa usullari kiradi. Bunda aniq qaror vaziyatga, kredit shartlariga va bankning pozitsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
Bu masala mamlakatdagi kreditlar narxi fonida ayniqsa dolzarb. Avvalroq TheLive Markaziy bank asosiy stavkani 14% darajasida saqlab qolganini yozgan edi. Bu tijorat banklari kreditlarni aynan 14% stavkada berishi shart degani emas, biroq yuqori asosiy stavka kreditlashning umumiy shartlariga ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda.
Uy-joyni garovga qo‘yish bo‘yicha yangi taqiq yo‘q
Markaziy bank tavsiyalarini yangi taqiq bilan adashtirmaslik muhim.
Yagona uy-joyni garovga qo‘yish taqiqlanmadi. Gap banklar fuqaroning kreditni qaytara olish imkoniyatini yanada sinchiklab tekshirishi, ko‘chmas mulk sotilishi mumkinligi haqida mijozni oldindan ogohlantirishi va muammolar yuzaga kelganda qat’iy undiruv choralariga o‘tishdan oldin qarzdorlikni tartibga solishning boshqa variantlarini ko‘rib chiqishi haqida ketmoqda.
Shu sababli ko‘chmas mulk egalari uchun asosiy xulosa oddiy: agar oilaning yagona uy-joy kredit uchun garovga qo‘yilayotgan bo‘lsa, bunday shartnomaga kredit olish uchun oddiy rasmiyatchilik sifatida emas, balki mol-mulkdan ayrilishning real xavfi mavjud bo‘lgan jiddiy majburiyat sifatida qarash kerak.
