Yangi alifbo O‘zbekistonda rasman tasdiqlandi. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2026-yil 21-oktabr kuni lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini takomillashtirish to‘g‘risidagi qonunni imzoladi. Endilikda to‘rtta harfning yozilishi o‘zgaradi, alifbo 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat bo‘ladi. Fuqarolarning amaldagi pasportlari, diplomlari va boshqa hujjatlari esa o‘z kuchida qoladi.
Bu haqda Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva ma’lum qildi. U ko‘p yillardan buyon davom etayotgan alifbo bahslariga yakun yasalganini ta’kidlab, qabul qilingan qarorni tarixiy xatoning tuzatilishi deb baholadi.
O‘zgarishlar o‘zbek yozuvidagi O‘, G‘, Sh va Ch harflariga tegishli. Ular mos ravishda Ö, Ğ, Ş va Ç shaklida yoziladi. Yangi yozuv bosqichma-bosqich joriy etiladi, maktab darsliklarini esa 2027–2031-yillar davomida yangilash rejalashtirilgan.
Yangi alifbo: qaysi 4 ta harf o‘zgardi?
Qonun bilan lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosining to‘rtta belgisi yangilandi. Ikki belgidan iborat eski harflar o‘rniga bitta mustaqil harfdan foydalaniladi.
| Eski yozilishi | Yangi yozilishi | Misol |
|---|---|---|
| O‘ o‘ | Ö ö | O‘zbekiston → Özbekiston |
| G‘ g‘ | Ğ ğ | G‘alaba → Ğalaba |
| Sh sh | Ş ş | Shahar → Şahar |
| Ch ch | Ç ç | Chiroyli → Çiroyli |
Natijada hozirgi 26 ta harf va uchta harf birikmasidan tashkil topgan alifbo o‘rniga 28 ta harf va bitta tutuq belgisi qo‘llaniladi.
Masalan, mamlakat nomi O‘zbekiston o‘rniga Özbekiston, shahar so‘zi o‘rniga şahar, chiroyli so‘zi o‘rniga esa çiroyli shakli ishlatiladi.
Bu o‘zgarish so‘zlarning talaffuzini yangilamaydi. Asosiy maqsad ularning yozilishini soddalashtirish va har bir tovushni imkon qadar bitta harf bilan ifodalashdir.
Ö, Ğ, Ş va Ç harflari xalqaro Unicode standartida mavjud bo‘lib, turli tillarning yozuv tizimlarida foydalaniladi.
O‘zbekiston so‘zi endi Özbekiston deb yoziladi
Alifbodagi o‘zgarishlar eng avvalo mamlakat, shahar, tashkilot va muassasalar nomlarining yozilishida ko‘zga tashlanadi.
Yangi harflar bilan yoziladigan so‘zlarga quyidagilar misol bo‘la oladi:
| Amaldagi yozuv | Yangilangan yozuv |
|---|---|
| O‘zbekiston | Özbekiston |
| O‘zbek | Özbek |
| O‘quvchi | Öquvçi |
| O‘qituvchi | Öqituvçi |
| G‘oya | Ğoya |
| G‘alaba | Ğalaba |
| Shahar | Şahar |
| Yoshlar | Yoşlar |
| Chiroyli | Çiroyli |
| Shoshilinch | Şoşilinç |
| O‘zgartirish | Özgartiriş |
| Ko‘ngil | Köngil |
Yangilangan alifbo asosida so‘zlarni yozishda orfografiya qoidalari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim so‘zlarda yonma-yon kelgan harflar alohida tovushlarni ifodalaydi.
Masalan, Is’hoq va as’hob kabi so‘zlarda s va h alohida talaffuz qilinadi. Shu sababli bunday holatlarda ularni mexanik ravishda Ş harfiga aylantirish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Yangi imlo qoidalari rasmiy hujjatlar, ta’lim materiallari va elektron tizimlarda yangilangan yozuvdan foydalanish tartibini belgilashga xizmat qiladi.
O‘zbek alifbosi 28 ta harfdan iborat bo‘ladi
1995-yildan buyon qo‘llanilgan lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosida 26 ta mustaqil harf va uchta harf birikmasi mavjud edi.
Sh, Ch va Ng alifboda alohida birliklar sifatida ko‘rsatilgan. Yangi qonunga ko‘ra, Sh va Ch o‘rniga mustaqil Ş va Ç harflari kiritiladi.
O‘ va G‘ ham bitta grafik belgidan iborat Ö va Ğ harflari bilan almashtiriladi.
Ng esa alifbodan alohida harf sifatida chiqariladi. Bunda n va g harflarining so‘zlarda yonma-yon kelishi saqlanadi.
Masalan, ko‘ngil so‘zi yangilangan yozuvda köngil shaklini oladi. Undagi ng ketma-ketligi saqlanib qoladi.
Tutuq belgisi ham alifboda o‘z vazifasini bajarishda davom etadi. Ma’no va san’at kabi so‘zlarda uning qo‘llanilishi alohida imlo qoidalari bilan belgilanadi.
Shu tariqa, alifboning yangi tarkibi 28 ta harf va bitta tutuq belgisidan iborat bo‘ladi.
Nima uchun O‘zbekistonda alifboni o‘zgartirishga qaror qilindi?
O‘zbek alifbosini takomillashtirish masalasi uzoq yillardan buyon tilshunoslar, o‘qituvchilar, dasturchilar va jamoatchilik o‘rtasida muhokama qilib kelinayotgan edi.
Asosiy muammolardan biri O‘ va G‘ harflarini kompyuter hamda telefonlarda yozish bilan bog‘liq.
Ushbu harflardagi maxsus belgi amaliyotda turlicha yoziladi. Ayrim foydalanuvchilar oddiy apostrofdan, boshqalari boshqa shakldagi qo‘shtirnoq yoki belgidan foydalanadi.
Natijada ko‘rinishi bir-biriga o‘xshash so‘zlar elektron tizimlarda turli belgilar ketma-ketligi sifatida saqlanishi mumkin.
Bu holat matnlarni qidirish, elektron lug‘atlar yaratish, ma’lumotlar bazalarini yuritish va avtomatik tarjima tizimlarida muammolar tug‘diradi.
Sh va Ch birikmalari ham kompyuter orqali matnni avtomatik qayta ishlashda alohida yondashuvni talab qiladi. Chunki ayrim so‘zlarda ikki harf bitta tovushni, boshqa holatlarda esa alohida tovushlarni ifodalashi mumkin.
Yangi alifbo ana shu texnik va imloviy muammolarni kamaytirishga qaratilgan.
Fanlar akademiyasi olimlari qanday taklif berdi?
2026-yil 7-iyul kuni Oliy Majlis Qonunchilik palatasida alifbo islohoti muhokama qilinganida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti Bahrom Abduhalimov asosiy o‘zgarishlarni tushuntirib bergan edi.
Uning ma’lum qilishicha, so‘nggi o‘n yil davomida o‘zbek alifbosini takomillashtirish bo‘yicha tadqiqotlar, ilmiy anjumanlar va jamoatchilik muhokamalari o‘tkazilgan.
Bu jarayonlarda olimlar, yozuvchilar, pedagoglar, axborot texnologiyalari mutaxassislari, nashriyot vakillari va boshqa soha vakillari ishtirok etgan.
Tadqiqotlar davomida muammolarning katta qismi O‘, G‘, Sh va Ch harflari bilan bog‘liq ekani aniqlangan.
Mutaxassislar har bir tovushni imkon qadar bitta harf bilan ifodalash tamoyilini qo‘llashni taklif qilgan.
Bahrom Abduhalimovning tushuntirishicha, yangi belgilar zamonaviy axborot texnologiyalarida foydalanish uchun qulay bo‘lib, xalqaro standartlarda mavjud.
U shuningdek, islohot butun alifboni tubdan o‘zgartirish emas, balki amaliyotda muammo tug‘dirayotgan harflarni takomillashtirishga qaratilganini ta’kidlagan.
Pasport va ID-kartalarni almashtirish kerakmi?
Yangi alifbo joriy etilishi sababli fuqarolarning amaldagi pasportlari va ID-kartalarini majburiy almashtirish talab etilmaydi.
Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva bu masalaga alohida to‘xtalib, barcha amaldagi hujjatlar o‘z kuchida qolishini bildirdi.
Fuqarolar ilgari rasmiylashtirgan hujjatlaridan belgilangan muddatlarda foydalanishda davom etadi.
Yozuvdagi o‘zgarishlar hujjatlarni birdaniga qayta tayyorlashni talab qilmaydi. Ularni yangilash ishlari tegishli xizmat muddati tugashi va belgilangan tartib asosida amalga oshiriladi.
Bunday yondashuv aholining ortiqcha xarajatlarga duch kelishining oldini olishga qaratilgan.
Shuningdek, davlat idoralarida amaldagi ma’lumotlar bazalari va elektron hujjat aylanishi tizimlarini yangi harflarga moslashtirish ishlari ham bosqichma-bosqich olib borilishi mumkin.
Diplom, attestat va guvohnomalar o‘z kuchida qoladi
Alifbodagi o‘zgarishlar avval berilgan ta’lim hujjatlarining amal qilishiga ta’sir qilmaydi.
Maktab attestatlari, oliy ta’lim diplomlari, sertifikatlar va boshqa rasmiy hujjatlar o‘zining belgilangan huquqiy kuchini saqlaydi.
Ularni faqat yangi alifbo tasdiqlangani sababli qayta olish uchun murojaat qilish talab etilmaydi.
Ta’lim muassasalarida esa yangi blankalar va rasmiy materiallar tegishli tartibda yangilanadi.
Elektron diplomlar, talabalar haqidagi ma’lumotlar va boshqa raqamli hujjatlarni yuritishda ham yangi yozuvning texnik xususiyatlari hisobga olinadi.
Bu jarayonda ilgari yaratilgan ma’lumotlarni saqlash va yangi yozuv bilan mos ishlashini ta’minlash muhim vazifalardan biri bo‘ladi.
So‘m, banknotlar va qimmatli qog‘ozlar nima bo‘ladi?
O‘zbekistonning amaldagi milliy valyutasi, muomaladagi banknotlar va qimmatli qog‘ozlar o‘z kuchida qoladi.
Alifbo o‘zgarishi munosabati bilan fuqarolarning qo‘lidagi pullarni majburiy almashtirish nazarda tutilmagan.
Milliy valyuta odatdagi tartibda muomalada bo‘lishda davom etadi.
Kelgusida yangi dizayndagi rasmiy materiallar yoki pul belgilarini tayyorlash zarurati yuzaga kelsa, tegishli vakolatli organlar amaldagi tartiblar asosida qaror qabul qiladi.
Shuningdek, banklar va moliyaviy tashkilotlar elektron tizimlarida yangi harflardan foydalanish imkoniyatlarini rivojlantirish masalasi ham dolzarb bo‘ladi.
Ayniqsa, fuqarolarning ismi, familiyasi, tashkilotlar nomi va boshqa ma’lumotlarni turli yozuv shakllarida to‘g‘ri qayta ishlash muhim ahamiyatga ega.
Do‘kon, kafe va tashkilotlar peshlavhalari qachon o‘zgaradi?
Yangi alifboga o‘tish tadbirkorlar va tashkilotlarning peshlavhalariga ham ta’sir qiladi.
Biroq amaldagi peshlavhalarni birdaniga almashtirish talab etilmaydi. Ular belgilangan muddatgacha yoki foydalanishga yaroqsiz holga kelguniga qadar saqlanishi mumkin.
Bu do‘konlar, restoranlar, kafelar, xizmat ko‘rsatish shoxobchalari va boshqa obyektlar uchun qo‘shimcha moliyaviy yuklamani kamaytiradi.
Davlat organlari va tashkilotlarining ramziy belgilari, ko‘rsatkichlari hamda axborot yozuvlarini yangilash ham bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.
Yangi tayyorlanadigan materiallarda yangilangan yozuv qoidalari tegishli bosqichdan boshlab hisobga olinadi.
Peshlavhalarning o‘lchami, joylashuvi va reklama maqomi bilan bog‘liq talablar esa tashqi reklama to‘g‘risidagi alohida hujjatlar asosida tartibga solinadi.
Maktab darsliklari 2027-yildan yangilanadi
Yangi alifboni joriy etishdagi eng muhim yo‘nalishlardan biri maktab ta’limidir.
2026-yil 10-sentabr kuni Senat majlisida Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri o‘rinbosari Azizbek Turdiyev darsliklarni yangilangan yozuvga o‘tkazish rejalari haqida ma’lumot berdi.
Unga ko‘ra, qonun kuchga kirgach, 2027-yildan birinchi sinf o‘quvchilari uchun darsliklarni yangi alifboda chop etish rejalashtirilgan.
Keyingi bosqichlarda boshqa sinflar uchun o‘quv adabiyotlari ham belgilangan yangilanish muddatlariga qarab qayta nashr etiladi.
Amaldagi tartib bo‘yicha birinchi sinf darsliklari har yili yangilanadi. Ikkinchi, uchinchi va to‘rtinchi sinflar uchun uch yillik, beshinchi — o‘n birinchi sinflar uchun esa besh yillik yangilanish davri qo‘llaniladi.
Shu tizimdan foydalangan holda darsliklarni 2027–2031-yillar davomida yangi yozuvga to‘liq o‘tkazish ko‘zda tutilgan.
Vazir o‘rinbosarining ma’lum qilishicha, darsliklar odatiy yangilanish davrida chop etilgani sababli jarayon uchun qo‘shimcha katta xarajatlar talab etilmaydi.
O‘qituvchilar va o‘quvchilarni yangi yozuvga tayyorlash bo‘yicha ham tegishli tushuntirish va o‘quv ishlari rejalashtirilmoqda.
O‘quvchilar yangi alifboni qanday o‘rganadi?
O‘quvchilar avvalo Ö, Ğ, Ş va Ç harflarining yozilishi hamda qo‘llanilishini o‘rganadi.
Lotin yozuvining asosiy qismi saqlangani sababli ta’lim jarayonida ko‘proq yangi belgilar va ularning imlosiga e’tibor qaratiladi.
Boshlang‘ich sinflarda harflarni tanish, yozma va bosma shakllarni farqlash, so‘zlarni to‘g‘ri yozish bo‘yicha mashqlar muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Yuqori sinf o‘quvchilari esa avvalgi yozuvda shakllangan ko‘nikmalarini yangilangan qoidalarga moslashtiradi.
O‘qituvchilar uchun metodik ko‘rsatmalar, tushuntirish mashg‘ulotlari va yangi o‘quv materiallarini tayyorlash ham rejalashtirilgan.
Natijada yangi alifbo ta’lim tizimiga bosqichma-bosqich kirib boradi.
Yangi harflar telefon va kompyuterda qanday yoziladi?
Yangi alifboning amaliy jihatdan eng muhim masalalaridan biri klaviaturalarda Ö, Ğ, Ş va Ç belgilarini qulay yozish imkoniyatidir.
Ushbu harflar xalqaro Unicode standartida mavjud. Shu sababli ular zamonaviy operatsion tizimlar va dasturlarda texnik jihatdan qo‘llab-quvvatlanadi.
Kompyuterda belgilarni kiritish uchun mos klaviatura tartibi, maxsus tugmalar birikmasi yoki tizimdagi belgilar jadvalidan foydalanish mumkin.
Telefonlarda esa tegishli tillarni qo‘llab-quvvatlaydigan virtual klaviaturalar orqali yangi harflarni tanlash mumkin.
Kelgusida yangi o‘zbek alifbosiga mos qulay klaviatura tartiblarini joriy etish foydalanuvchilarning yozish jarayonini yengillashtiradi.
Davlat idoralari, maktablar, tahririyatlar va boshqa tashkilotlar uchun ham yagona texnik yechimlardan foydalanish dolzarb vazifaga aylanadi.
Davlat saytlari va elektron xizmatlarda nimalar o‘zgaradi?
Yangi alifbo davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi bilan ham bevosita bog‘liq.
Elektron hujjat aylanishi, davlat reyestrlari, ma’lumotlar bazalari, onlayn arizalar va qidiruv tizimlarida yangilangan harflarni to‘g‘ri qabul qilish imkoniyati muhim bo‘ladi.
Masalan, ilgari O‘zbekiston shaklida yozilgan nom yangi tartib bo‘yicha Özbekiston ko‘rinishida ifodalanadi.
Elektron tizimlar esa eski va yangi yozuvdagi ma’lumotlar bilan ishlash imkoniyatini saqlashi kerak.
Bu ayniqsa shaxsni identifikatsiya qilish, hujjatlarni tekshirish, tashkilotlarni qidirish va boshqa xizmatlarda ahamiyatli.
Yangi harflarning alohida Unicode belgilariga ega bo‘lishi matnlarni standartlashtirish, elektron lug‘atlar yaratish va avtomatik qayta ishlash jarayonlarini soddalashtirishga yordam beradi.
Shu bilan birga, mavjud dasturiy mahsulotlar va ma’lumotlar bazalarini yangi yozuvga moslashtirish ishlari tegishli texnik rejalarga muvofiq amalga oshiriladi.
Yangilangan alifbo internet saytlari va OAVga qanday ta’sir qiladi?
O‘zbek tilida faoliyat yurituvchi saytlar, onlayn nashrlar va ijtimoiy tarmoq sahifalari ham yangi yozuvga moslashadi.
Yangiliklar sarlavhalari, maqolalar, davlat tashkilotlari nomi va qidiruv so‘zlarining yozilishida yangi harflardan foydalanish kengayadi.
Shu bilan birga, internet foydalanuvchilari uzoq vaqt davomida eski va yangi yozuvdan parallel foydalanishi mumkin.
Masalan, qidiruvda O‘zbekiston va Özbekiston yoki shahar va şahar variantlari uchrashi mumkin.
Shuning uchun saytlar uchun ichki qidiruv, SEO va matnlarni avtomatik tekshirish tizimlarida ikkala yozuvni hisobga olish muhimdir.
WordPress kabi kontent boshqaruv tizimlarida esa yangi harflarni to‘g‘ri ko‘rsatish, sarlavhalarni standartlashtirish va eski sahifa manzillarining ishlashini saqlab qolish zarur.
Bu nafaqat yangi maqolalarni tayyorlash, balki ilgari e’lon qilingan katta hajmdagi elektron arxivlardan foydalanish uchun ham ahamiyatga ega.
Nega qonun aynan 21-oktabr kuni imzolandi?
Qonun 21-oktabr — O‘zbek tili bayrami kuni imzolandi.
1989-yil aynan shu sanada o‘zbek tiliga davlat tili maqomini bergan qonun qabul qilingan edi.
Bu voqea o‘zbek tilining huquqiy mavqeini mustahkamlash yo‘lidagi muhim tarixiy bosqich hisoblanadi.
2020-yil 10-aprelda qabul qilingan qonun bilan esa 21-oktabr har yili O‘zbek tili bayrami kuni sifatida nishonlanishi belgilangan.
Saida Mirziyoyeva yangi alifbo haqidagi qonunning aynan shu sanada imzolanishini chuqur ramziy ma’noga ega voqea deb baholadi.
U yangilangan yozuv ma’rifatparvar ajdodlar orzularining ro‘yobga chiqishi, yoshlar savodxonligini oshirish va o‘zbek tilining mavqeini mustahkamlashga xizmat qilishiga ishonch bildirdi.
Saida Mirziyoyeva 2023-yildayoq alifboni tuzatishni taklif qilgan
Alifbo masalasida Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva avval ham o‘z pozitsiyasini bildirgan edi.
2023-yil 11-dekabr kuni jadidlar merosiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiyada u lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini takomillashtirish tashabbusini ilgari surgan.
O‘sha chiqishda yozuvdagi muammolar, mamlakat nomining to‘g‘ri ifodalanishi va milliy tilning nufuzi haqida fikr yuritilgan.
Saida Mirziyoyeva alifbo yuzasidan uzoq yillar davom etayotgan bahslarga yakun yasash vaqti kelganini ta’kidlagan edi.
Oradan qariyb uch yil o‘tib, 2026-yil 21-oktabrda Prezident tegishli qonunni imzoladi.
Administratsiya rahbari o‘z murojaatida islohotga nisbatan turli fikrlar bo‘lishi tabiiyligini, biroq yozuvdagi noqulayliklarni bartaraf etish va o‘zbek tilining raqamli makondagi o‘rnini kuchaytirish muhim ekanini qayd etdi.
O‘zbek alifbosi tarixda necha marta o‘zgargan?
O‘zbek yozuvi tarix davomida bir necha bor jiddiy o‘zgarishlarni boshdan kechirgan.
XX asr boshlariga qadar o‘zbek tilidagi ko‘plab yozma manbalar arab yozuvi asosida yaratilgan.
Jadid ma’rifatparvarlari ta’limni rivojlantirish, savodxonlikni oshirish va yozuv tizimini takomillashtirish masalalariga katta e’tibor qaratgan.
1929-yilda o‘zbek yozuvi lotin grafikasi asosidagi alifboga o‘tkazildi.
1940-yilda esa kirill yozuviga o‘tish to‘g‘risida qaror qabul qilindi va keyingi o‘n yilliklarda ushbu yozuv keng qo‘llanildi.
Mustaqillikdan keyin davlat lotin alifbosiga qaytish yo‘lini tanladi.
1993-yil 2-sentabrda «Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida»gi qonun qabul qilindi.
1995-yil 6-mayda ushbu qonunga o‘zgartirishlar kiritilib, 26 ta harf va uchta harf birikmasidan iborat alifbo mustahkamlandi.
Keyingi yillarda lotin yozuviga to‘liq o‘tish va ayrim harflarni takomillashtirish masalalari muhokama qilindi.
2026-yil 7-iyulda Qonunchilik palatasi yangi o‘zgartirishlarni qabul qildi. 10-sentabrda Senat qonunni ma’qulladi.
21-oktabr kuni esa Prezident Shavkat Mirziyoyev hujjatni imzoladi.
Yangi alifboga o‘tish qachon to‘liq yakunlanadi?
Yangi yozuv bosqichma-bosqich joriy etiladi. Maktab darsliklari uchun 2027–2031-yillar oralig‘ida yangilanish rejalashtirilgan.
Amaldagi hujjatlar, milliy valyuta va qimmatli qog‘ozlar esa o‘z kuchida qoladi.
Davlat organlari, tashkilotlar va tadbirkorlik subyektlari foydalanayotgan peshlavhalar ham belgilangan muddatlarda yangilanadi.
Bu jarayon maktab ta’limi, rasmiy ish yuritish, nashriyotlar faoliyati va raqamli xizmatlar bilan bog‘liq bir qator ishlarni o‘z ichiga oladi.
Keyingi bosqichlarda yangi imlo qoidalarini ishlab chiqish, o‘quv materiallarini yangilash va elektron tizimlarni moslashtirish ishlari amalga oshiriladi.
Shu tariqa, 21-oktabr kuni imzolangan qonun bilan uzoq yillik alifbo islohotining huquqiy bosqichi yakunlandi. Endilikda asosiy e’tibor yangi harflarni ta’lim, rasmiy hujjatlar va kundalik yozishmalarda amaliy qo‘llashga qaratiladi.
