Ukraina Rossiya otashkesimi yana xalqaro muzokaralarning eng muhim mavzularidan biriga aylandi. Kiyev Hindiston, Turkiya, Misr va AQShdan urushni vaqtincha to‘xtatish bo‘yicha birdaniga to‘rtta taklif olganini ma’lum qildi. Ukraina tashqi ishlar vaziri Andriy Sibihaning aytishicha, eng keng qamrovli tashabbus Hindiston tomonidan ilgari surilgan. U energetika infratuzilmasiga zarbalarni to‘xtatish va Qora dengizdagi xavfsizlikni bir paketga birlashtirishni nazarda tutadi.
Biroq to‘rtta variantning birortasi ham hozircha Moskva va Kiyev o‘rtasidagi yakuniy kelishuvga aylangani yo‘q. Ukraina turli formatlarni muhokama qilishga tayyorligini bildirmoqda, ammo har qanday kelishuv o‘zaro bo‘lishi va bir vaqtning o‘zida bir nechta muhim yo‘nalishni qamrab olishi kerakligini ta’kidlamoqda.
Ukraina Rossiya otashkesimi: stol ustidagi 4 ta reja
Birinchi va eng keng taklif Hindistondan kelgan. Ukraina tomoni ushbu variantni qolgan takliflarga qaraganda kompleksroq deb baholamoqda. Hindiston tashabbusi energetika obyektlariga hujumlarni to‘xtatish bilan birga Qora dengizda xavfsizlik rejimini yaratishni nazarda tutadi.
Kiyev uchun ushbu ikki yo‘nalishning bitta kelishuvga birlashtirilishi muhim. Ukraina energetika sohasidagi zarbalarni to‘xtatishga tayyor, biroq bunday kelishuv faqat elektr stansiyalari yoki boshqa energetika obyektlari bilan cheklanib qolmasligi kerakligini bildirmoqda.
Ukraina port infratuzilmasini ham himoya qilinadigan obyektlar qatoriga kiritishni istamoqda. Bu Qora dengiz orqali eksport, yuk tashish va oziq-ovqat yetkazib berish xavfsizligi bilan bevosita bog‘liq.
Ikkinchi va uchinchi taklif Turkiya hamda Misr tomonidan ilgari surilgan. Har ikki davlat asosiy e’tiborni Qora dengizga qaratmoqda. Maqsad tijorat kemalariga tahdidni kamaytirish va Ukraina g‘allasini eksport qilish uchun xavfsizroq sharoit yaratishdir.
Ukraina Rossiya otashkesimi Misr uchun nega muhim?
Misr uchun Ukraina Rossiya otashkesimi faqat siyosiy masala emas. Bu mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi va g‘alla importiga bevosita ta’sir qiladigan iqtisodiy masala hamdir.
Misr Qora dengiz mintaqasidan katta miqdorda g‘alla sotib oladi va Ukraina hamda Rossiya mahsulotlariga tayanadi. Shu sabab portlarning barqaror ishlashi va savdo kemalarining xavfsiz harakatlanishi Qohira uchun katta ahamiyatga ega.
Harbiy harakatlarning davom etishi transport xavflarini oshirishi, logistika xarajatlariga ta’sir qilishi va oziq-ovqat yetkazib berish zanjirlarini murakkablashtirishi mumkin.
Turkiya esa geografik joylashuvi va Qora dengiz bo‘yicha avvalgi muzokaralardagi tajribasi sababli ushbu jarayonda alohida o‘rin egallaydi.
Ukraina Rossiya otashkesimi: AQSh energetik rejani taklif qildi
To‘rtinchi taklif AQSh tomonidan ilgari surilgan. Vashington Moskva va Kiyevga energetika infratuzilmasiga o‘zaro zarbalarni to‘xtatish bo‘yicha kelishuvga erishishni taklif qilmoqda.
Energetik otashkesim masalasi Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy va AQSh prezidenti Donald Tramp o‘rtasidagi muloqotlarda ham muhokama qilingan.
AQSh varianti Hindiston tashabbusiga qaraganda torroq bo‘lib, asosan energetika obyektlarini hujumlardan himoya qilishga qaratilgan.
Kiyev esa bunday kelishuvni kengaytirishni istamoqda. Ukraina nazarida Ukraina Rossiya otashkesimi energetika bilan cheklanmasdan, Qora dengizdagi portlar va tijorat kemalari xavfsizligini ham qamrab olishi kerak.
Ukraina tashqi ishlar siyosati va rasmiy diplomatik bayonotlari haqida batafsil ma’lumotni Ukraina Tashqi ishlar vazirligi rasmiy saytida ham kuzatish mumkin.
Kiyev to‘liq otashkesimni ham muhokama qilishga tayyor
Ukraina muhokamani faqat Qora dengiz yoki energetika obyektlari bilan cheklamayapti. Andriy Sibiha Kiyev boshqa variantlarni, jumladan front chizig‘i bo‘ylab shartsiz otashkesimni ham ko‘rib chiqishga tayyor ekanini bildirdi.
Bunday ssenariy siyosiy masalalarning barchasi oldindan hal qilinmasdan turib, jangovar harakatlarni amaldagi front chizig‘ida to‘xtatishni nazarda tutishi mumkin.
Sibiha, shuningdek, Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy va Rossiya prezidenti Vladimir Putin o‘rtasidagi ehtimoliy uchrashuv ham otashkesim bo‘yicha kelishuvga erishish uchun imkoniyat yaratishi mumkinligini aytdi.
Hozircha bunday uchrashuv o‘tkazilishi bo‘yicha tasdiqlangan yakuniy kelishuv mavjud emas.
Biz avval yozganimizdek, urushdan muzokaralarga o‘tish bo‘yicha avvalgi urinishlarda ham Moskva va Kiyev o‘rtasida shartlar, harakatlar ketma-ketligi va kelishuvlarni bajarish kafolatlari yuzasidan jiddiy farqlar mavjud edi.
Ukraina Rossiya otashkesimi uchun Hindiston nimani taklif qilmoqda?
Hindiston rejasi boshqa takliflardan energetika va Qora dengiz yo‘nalishlarini bitta paketga birlashtirishi bilan ajralib turadi.
Reja energetika obyektlariga zarbalarni to‘xtatish bilan bir vaqtda port infratuzilmasi va Qora dengizdagi kemalar harakatini himoya qilish choralarini ham nazarda tutadi.
Shu sabab Hindiston tashabbusi Ukraina Rossiya otashkesimi uchun eng keng boshlang‘ich variantlardan biri sifatida ko‘rilmoqda.
Biroq bir qator muhim savollar ochiq qolmoqda. Jumladan, kelishuv bajarilishini kim nazorat qilishi, otashkesim qancha vaqt davom etishi va tomonlardan biri shartlarni buzgan taqdirda qanday choralar ko‘rilishi hozircha aniq emas.
Putin takliflardan birini tanqid qildi
Moskva Kiyev tilga olgan to‘rtta taklifning birortasiga rasman rozilik bergani haqida hozircha ma’lumot yo‘q. Rossiya prezidenti Vladimir Putin 1-oktabr kuni o‘zaro zarbalarni to‘xtatish bo‘yicha muhokama qilinayotgan sxemalardan birini tanqid qildi.
Gap Ukraina Rossiyadagi neftni qayta ishlash korxonalariga zarbalarni to‘xtatishi, Rossiya esa Ukraina va Qora dengiz bilan bog‘liq obyektlarga hujumlarni kamaytirishi mumkin bo‘lgan model haqida borgan.
Putin bunday yondashuvni teng bo‘lmagan sxema deb baholadi va bunday masalalar faqat ikki tomonning manfaatlari hisobga olingan holda muhokama qilinishi kerakligini bildirdi.
Bu Moskva to‘rtta xalqaro taklifning barchasini rasman rad etdi degani emas. Shu bilan birga, Rossiyaning ulardan birortasini qabul qilgani haqida ham tasdiqlangan ma’lumot yo‘q.
Ukraina Rossiya otashkesimi va Qora dengiz nega bog‘liq?
Ukraina Rossiya otashkesimi Qora dengizda o‘rnatilsa, uning ta’siri faqat ikki davlat bilan cheklanmaydi. Qora dengiz global oziq-ovqat savdosidagi muhim transport yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Ukraina va Rossiya g‘alla eksporti ko‘plab davlatlarning oziq-ovqat ta’minotida katta rol o‘ynaydi. Shu sabab mintaqadagi harbiy xavflar Misr, Turkiya va boshqa davlatlarning iqtisodiy manfaatlariga ham ta’sir qiladi.
Harbiy harakatlar portlar, tijorat kemalari, omborlar va transport infratuzilmasi uchun qo‘shimcha xavf tug‘diradi. Shu sabab vositachi davlatlar Qora dengizda alohida xavfsizlik mexanizmini yaratishga qiziqmoqda.
Ukraina aynan shu sabab Qora dengiz va energetik otashkesimni yagona kelishuvga birlashtirish tarafdori.
Ukraina Rossiya otashkesimi: endi muzokaralarda nima bo‘ladi?
Hozir diplomatik ish bir vaqtning o‘zida bir nechta yo‘nalishda olib borilmoqda. AQSh energetika obyektlariga zarbalarni to‘xtatishga urg‘u bermoqda, Turkiya va Misr Qora dengiz xavfsizligini birinchi o‘ringa qo‘ymoqda, Hindiston esa ikkala yo‘nalishni yagona paketga birlashtirishni taklif qilmoqda.
AQSh pozitsiyasi va rasmiy bayonotlarini Oq uy rasmiy sayti orqali ham kuzatish mumkin.
Har qanday rejaning amalda ishlashi uchun Ukraina bilan birga Rossiyaning ham roziligi talab etiladi.
Tomonlar qaysi obyektlar zarbalardan himoyalanishi, kelishuvga rioya qilinishini kim nazorat qilishi va otashkesim buzilganda qanday mexanizm ishga tushishini ham kelishib olishi kerak.
Hozircha Ukraina Rossiya otashkesimi imzolangan kelishuv emas. Hindiston, Turkiya, Misr va AQSh tomonidan ilgari surilgan to‘rtta variant muzokara takliflari darajasida qolmoqda.
